સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે બંધારણની કલમ ૨૧ અને ૧૯(૧)(a) હેઠળ ઇન્ટરનેટનો ઉપયોગ કરવો એ એક મૂળભૂત અધિકાર છે. કલમ ૨૧ જીવનના અધિકાર અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાનું રક્ષણ કરે છે, જ્યારે કલમ ૧૯(૧)(a) અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાની ખાતરી આપે છે.
પ્રતીકાત્મક ફાઇલ તસવીર
સુપ્રીમ કોર્ટે જાહેર કર્યું છે કે ઇન્ટરનેટનો ઉપયોગ કરવો એ દરેક વ્યક્તિનો મૂળભૂત અધિકાર છે, જેમાં તમામ ઉંમરના બાળકોનો પણ સમાવેશ થાય છે. બાળકોને ઓનલાઇન જોખમોથી બચાવવાના નામે, તેમને માહિતી મેળવવાના અધિકાર અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાથી વંચિત રાખી શકાય નહીં. ન્યાયમૂર્તિ જે. બી. પારડીવાલા અને ન્યાયમૂર્તિ કે. વિનોદ ચંદ્રનની ખંડપીઠે ૧૫ ઑક્ટોબર, ૨૦૨૬ના રોજ આ ચુકાદો આપ્યો હતો. કોર્ટે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સ અને અન્ય ઓનલાઇન સેવાઓ પરથી બાળકોના જાતીય શોષણ અને દુર્વ્યવહાર (CSEAM) સંબંધિત કન્ટેન્ટને ઓળખવા અને તેને દૂર કરવાની વ્યવસ્થાઓને વધુ મજબૂત કરવા માટે પણ નિર્દેશો આપ્યા છે. આ ચુકાદો ૧૭ ઑક્ટોબરની આસપાસ જાહેર થયો હતો. કોર્ટે જણાવ્યું કે, "આપણા બાળકોની સુરક્ષા અને તેમની સ્વતંત્રતા એકબીજાના વિરોધી નથી. આપણા બાળકોને આ બંને અધિકારો મળવા જોઈએ."
બંધારણની કલમ ૨૧ અને ૧૯(૧)(a) હેઠળ ઇન્ટરનેટનો અધિકાર
ADVERTISEMENT
સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે બંધારણની કલમ ૨૧ અને ૧૯(૧)(a) હેઠળ ઇન્ટરનેટનો ઉપયોગ કરવો એ એક મૂળભૂત અધિકાર છે. કલમ ૨૧ જીવનના અધિકાર અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાનું રક્ષણ કરે છે, જ્યારે કલમ ૧૯(૧)(a) અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાની ખાતરી આપે છે. બૅન્ચે અવલોકન કર્યું, "અમને એ કહેવામાં કોઈ સંકોચ નથી કે જ્યારે બંધારણની કલમ ૨૧ને કલમ ૧૯(૧)(a) સાથે જોડીને વાંચવામાં આવે, ત્યારે ઇન્ટરનેટનો ઉપયોગ કરવાનો અધિકાર દરેક વ્યક્તિ માટે એક મૂળભૂત અધિકાર બની જાય છે." કોર્ટે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે આ અધિકાર તમામ ઉંમરના બાળકોને લાગુ પડે છે. ઇન્ટરનેટ બાળકોને શિક્ષણ અને માહિતી સુધી પહોંચ પૂરી પાડે છે—જે ખાસ કરીને દૂર-દૂરના વિસ્તારોમાં રહેતા બાળકો માટે અત્યંત મૂલ્યવાન સંસાધન છે. વધુમાં, તે વિશેષ જરૂરિયાતો ધરાવતા બાળકોને અન્ય લોકો સાથે જોડાવા અને તેમના અંગત અનુભવો વહેંચવામાં મદદરૂપ થાય છે.
બાળકો માટે ઉંમર આધારિત પ્રતિબંધોનો કોર્ટ દ્વારા વિરોધ
કોર્ટે બાળકોના ઇન્ટરનેટ ઉપયોગ કરવા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકવાના વિચારને યોગ્ય ગણ્યો નથી. ખંડપીઠના મતે, આવા પ્રતિબંધો કેટલા અસરકારક છે તે સાબિત કરવા માટે પૂરતા પુરાવા નથી. કોર્ટે ચેતવણી આપી હતી કે જો આવા પ્રતિબંધો લાદવામાં આવે તો, બાળકો અનિયંત્રિત વેબસાઇટ્સ અને પ્લેટફોર્મ્સ તરફ વળી શકે છે જ્યાં હાનિકારક કન્ટેન્ટનું નિરીક્ષણ કરવું મુશ્કેલ બનશે. વધુમાં, આ પ્રતિબંધોનું ઉલ્લંઘન કરવા બદલ દંડ થવાનો ભય બાળકોને ઑનલાઇન ઉત્પીડન અથવા શોષણના કિસ્સાઓની જાણ કરવાથી રોકી શકે છે. બૅન્ચે ફરજિયાત વય-ચકાસણી પ્રણાલીઓ અંગે પણ ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. સંવેદનશીલ વ્યક્તિગત માહિતીના સતત સંગ્રહ અને દેખરેખ સાથે સંકળાયેલી આવી પ્રણાલીઓ ગોપનીયતા સાથે ચેડા કરી શકે છે.
સલામતી માટે યોગ્ય પગલાં આવશ્યક
સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે બાળકોની સલામતી માટે સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓની જવાબદારી સુનિશ્ચિત કરવી અને હાનિકારક કન્ટેન્ટ દૂર કરવી જરૂરી છે. બાળકોને ઇન્ટરનેટથી સંપૂર્ણપણે દૂર રાખવા એ ઉકેલ નથી. કોર્ટે બાળકો માટે વિશિષ્ટ પદ્ધતિઓ - માતાપિતાની સંમતિ, માર્ગદર્શન અને દેખરેખ સાથે અમલમાં મૂકવા - તેમજ એકાઉન્ટ્સને ડિફોલ્ટ રૂપે ખાનગી રાખવા અને અજાણ્યા પુખ્ત વયના લોકોના સંદેશાઓને પ્રતિબંધિત કરવા જેવા પગલાં સૂચવ્યા હતા. જો કે, સરકાર બાળકો માટે હાનિકારક માનવામાં આવતી સેવાઓ પર યોગ્ય પ્રતિબંધો લાદી શકે છે, જેમ કે પુખ્ત વયના લોકો માટે કન્ટેન્ટ ધરાવતી વેબસાઇટ્સ.
