સેક્સ્યુઅલી ટ્રાન્સમિટેડ ઇન્ફેક્શન એટલે કે જાતીય સંપર્કથી ફેલાતા ચેપ (STI) અંગે સૌથી સામાન્ય ગેરસમજ એ છે કે ચેપ લાગ્યો હોય તો શરીરમાં તરત કોઈ ને કોઈ લક્ષણ ચોક્કસ દેખાય. વાસ્તવિકતા તેનાથી વિપરીત છે.
પ્રતિકાત્મક તસવીર - એઆઈ
ય સ્વાસ્થ્ય દિવસ હજી ગઈકાલે, 4 સપ્ટેમ્બરે જ ઉજવાયો છે. આ વર્ષની થીમ ‘એવરી બોડી’ હતી. જાતીય સ્વાસ્થ્ય, અધિકાર, ન્યાય અને આનંદ દરેક વ્યક્તિ તથા દરેક શરીરનો અધિકાર છે—કોઈ અપવાદ વિના, એ વિચાર આ થીમના કેન્દ્રમાં છે. જોકે આ અધિકાર ત્યારે જ સાર્થક બની શકે, જ્યારે લોકોને જાતીય સ્વાસ્થ્ય અંગે સાચી માહિતીની સાથે ભેદભાવમુક્ત, સુરક્ષિત અને સંપૂર્ણ ગોપનીય આરોગ્યસેવાઓ સરળતાથી મળી રહે.
સૌથી મોટી ગેરસમજઃ ‘લક્ષણ નથી એટલે ચેપ નથી’
ADVERTISEMENT
સેક્સ્યુઅલી ટ્રાન્સમિટેડ ઇન્ફેક્શન એટલે કે જાતીય સંપર્કથી ફેલાતા ચેપ (STI) અંગે સૌથી સામાન્ય ગેરસમજ એ છે કે ચેપ લાગ્યો હોય તો શરીરમાં તરત કોઈ ને કોઈ લક્ષણ ચોક્કસ દેખાય. વાસ્તવિકતા તેનાથી વિપરીત છે. અનેક STI લાંબા સમય સુધી કોઈ સ્પષ્ટ લક્ષણ વિના શરીરમાં રહી શકે છે. વ્યક્તિ સંપૂર્ણ સ્વસ્થ દેખાતી અને અનુભવતી હોવા છતાં તેને HIV કે અન્ય STIનો ચેપ હોઈ શકે છે. આથી કોઈ વ્યક્તિ અસુરક્ષિત જાતીય સંપર્ક અથવા અન્ય જોખમી પરિસ્થિતિમાં આવી હોય તો તેણે દુખાવો, ચાંદાં, અસામાન્ય સ્રાવ કે અન્ય દેખીતાં લક્ષણો પ્રગટ થાય ત્યાં સુધી રાહ જોવી જોઈએ નહીં. સમયસર ટેસ્ટિંગથી યોગ્ય સારવાર શરૂ કરી શકાય છે અને અજાણતાં ચેપ જીવનસાથી કે અન્ય જાતીય સાથી સુધી પહોંચતો અટકાવી શકાય છે.
આંકડા શું કહે છે?
વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO)ના સપ્ટેમ્બર 2025માં પ્રકાશિત ફૅક્ટશીટ અનુસાર વિશ્વભરમાં 15થી 49 વર્ષની વયના લોકોમાં દરરોજ 10 લાખથી વધુ સારવારપાત્ર STIના નવા ચેપ લાગે છે. તેમાંથી મોટા ભાગના ચેપમાં કોઈ લક્ષણ જોવા મળતું નથી. WHOના અંદાજ પ્રમાણે 2020માં ચાર મુખ્ય સારવારપાત્ર STIના અંદાજે 37.4 કરોડ નવા ચેપ નોંધાયા હતા. તેમાં આ ચાર ચેપનો સમાવેશ થાય છે:
- ક્લેમિડિયા
- ગોનોરિયા
- સિફિલિસ
- ટ્રાઇકોમોનાયસિસ
STI માત્ર થોડા સમયની અસ્વસ્થતા પૂરતા મર્યાદિત નથી. સમયસર સારવાર ન મળે તો તે વંધ્યત્વ, ગર્ભાવસ્થા દરમિયાનની જટિલતાઓ અને અમુક પ્રકારના કૅન્સર જેવી ગંભીર સમસ્યાઓનું કારણ બની શકે છે. કેટલાક STIને કારણે HIVનો ચેપ લાગવાનું જોખમ પણ વધી શકે છે. WHOએ જુલાઈ 2025માં લક્ષણો વિનાના STIના વ્યવસ્થાપન માટે બહાર પાડેલી માર્ગદર્શિકામાં ક્લેમિડિયા અને ગોનોરિયા જેવા નજર બહાર રહી જતા ચેપને ઓળખવા માટે પસંદગીના સમૂહોમાં સ્ક્રીનિંગના મહત્ત્વ પર ભાર મૂક્યો છે.
શરમ, ડર અને ખર્ચ સારવારની આડે ન આવવા જોઈએ
ઘણા લોકોને ટેસ્ટિંગની જરૂરિયાત સમજાતી હોવા છતાં ખર્ચ, સંકોચ, સામાજિક કલંક અથવા પોતાની જાતીય આરોગ્યસેવા વિશેની માહિતી જાહેર થઈ જવાના ભયને કારણે તેઓ ટેસ્ટ કરાવતા નથી. ખાસ કરીને યુવાનો માટે પરિવારના સભ્યો, જીવનસાથી કે આરોગ્યકર્મી સાથે જાતીય સ્વાસ્થ્ય અંગે ખુલ્લી વાત કરવી મુશ્કેલ બની શકે છે. આવા સંજોગોમાં ગોપનીયતાની ખાતરી જ કોઈ વ્યક્તિ ટેસ્ટિંગ કરાવશે કે નહીં એનો નિર્ણાયક મુદ્દો બની જાય છે.
મફત અને ગોપનીય સેવાની પહેલ
HIV અને STIના નિવારણ તથા નિયંત્રણ માટે કામ કરતી સ્વૈચ્છિક સંસ્થા ‘ઇન્ડિયા કેર્સ’ દ્વારા નવી દિલ્હીના લાજપત નગર અને નવી મુંબઈના કળંબોલીમાં ‘ફ્રાઇડે વેલનેસ ક્લિનિક સર્વિસિસ’ શરૂ કરવામાં આવી છે.
આ કેન્દ્રો પર ઉપલબ્ધ સેવાઓમાં સામેલ છે:
- HIV અને સિફિલિસનું મફત સ્ક્રીનિંગ
- ગોનોરિયા અને ક્લેમિડિયાનું સિન્ડ્રોમિક કેસ મૅનેજમેન્ટ
- મફત કૉન્ડોમ અને કાઉન્સેલિંગ
- HIV પૉઝિટિવ વ્યક્તિઓ માટે ઍન્ટિરેટ્રોવાઇરલ ટ્રીટમેન્ટ
- અન્ય સામાન્ય ઑપર્ચ્યુનિસ્ટિક ઇન્ફેક્શન માટેની સેવાઓ
આ ‘વેલનેસ’ અભિગમ પાછળનો મૂળ વિચાર એ છે કે બીમારી ગંભીર બને ત્યાર પછી જ સારવાર શોધવાને બદલે જાતીય આરોગ્યસેવા શરૂઆતના તબક્કાથી જ સુલભ હોવી જોઈએ. સારવારનું વાતાવરણ ભેદભાવ અને પૂર્વગ્રહથી મુક્ત હોય તો લોકો ડર કે સંકોચ વિના સમયસર મદદ મેળવી શકે છે.
જાતે ઍન્ટિબાયોટિક લેવાનું ટાળો
STI હોવાની આશંકા થાય ત્યારે કેટલાક લોકો યોગ્ય નિદાન કરાવ્યા વિના પોતાની રીતે ઍન્ટિબાયોટિક દવાઓ લઈ લે છે. આવી સ્વયં-સારવારથી ખોટી અથવા અધૂરી સારવાર થવાનું જોખમ રહે છે. તેની સાથે ઍન્ટિમાઇક્રોબિયલ રેઝિસ્ટન્સની સમસ્યા પણ ગંભીર બની શકે છે. ખાસ કરીને ગોનોરિયામાં દવાઓ સામે વધતી પ્રતિકારક ક્ષમતા વૈશ્વિક ચિંતાનો વિષય છે. ટેસ્ટિંગ દ્વારા ખરેખર ચેપ લાગ્યો છે કે નહીં એ નક્કી કરી શકાય છે અને અનુમાન કે માત્ર લક્ષણોના આધારે દવા લેવાને બદલે આરોગ્ય નિષ્ણાત યોગ્ય સારવાર આપી શકે છે. ભારત જેવી વિશાળ યુવા વસ્તી ધરાવતા દેશમાં જાતીય સ્વાસ્થ્ય અંગેની વાતચીત સીધી, સ્પષ્ટ અને નૈતિક ચુકાદાથી મુક્ત હોવી જરૂરી છે. સોશિયલ મીડિયા અને અન્ય ડિજિટલ પ્લૅટફૉર્મનો ઉપયોગ કરીને યુવાનો સુધી પ્રમાણિત, સાચી અને તેમની વયને અનુરૂપ માહિતી પહોંચાડવી આજના સમયની જરૂરિયાત છે. વ્યાપક જાતીયતા શિક્ષણ યુવાનોને જોખમ, સંમતિ, સુરક્ષિત જાતીય વ્યવહાર તથા જાતીય અને પ્રજનન સ્વાસ્થ્ય વિશે યોગ્ય સમજ આપી શકે છે. જોકે જાગૃતિ ત્યારે જ વ્યવહારુ આરોગ્યસેવામાં પરિવર્તિત થાય, જ્યારે વ્યક્તિને ક્યાં મદદ મળશે અને ત્યાં તેની ગોપનીયતા જળવાશે કે નહીં એની સ્પષ્ટ જાણકારી હોય.કોઈ સંભવિત ચેપ વિશે ચિંતિત વ્યક્તિ માટે ગોપનીય અને મફત સેવા ઉપલબ્ધ હોવાની માહિતી સમયસર નિદાન અને સારવાર માટે નિર્ણાયક બની શકે છે.
ખાસ વાત
જાતીય સ્વાસ્થ્ય અંગેનો સંદેશ અત્યંત સ્પષ્ટ છેઃ લક્ષણો દેખાય ત્યાં સુધી રાહ ન જુઓ. ખર્ચ, સંકોચ, ગોપનીયતાનો ભય કે લોકો શું કહેશે એની ચિંતા તમારા સ્વાસ્થ્યની વચ્ચે ન આવવી જોઈએ. સમયસર ટેસ્ટિંગ કરાવવું એ માત્ર પોતાની તંદુરસ્તી માટે જ નહીં, પરંતુ જીવનસાથી, અન્ય જાતીય સાથી અને સમગ્ર સમાજના સ્વાસ્થ્યનું રક્ષણ કરવાની જવાબદારી પણ છે.
(આ વિશેષ લેખ ગુજરાતી મિડ-ડે માટે ડૉ. સેમ પ્રસાદે લખ્યો છે જેઓ એઇડ્સ હેલ્થકેર ફાઉન્ડેશન ઇન્ડિયા કેર્સ ખાતે કન્ટ્રી પ્રોગ્રામ ડિરેક્ટર છે)
