CCPA dark patterns: સેન્ટ્રલ કન્ઝ્યુમર પ્રોટેક્શન ઓથોરિટીએ ગ્રાહકોને છેતરીને કે ગેરમાર્ગે દોરીને નિર્ણયો લેવડાવતી `ડાર્ક પેટર્ન` નો ઉપયોગ કરવા બદલ Zepto, BookMyShow, IndiGo અને Physics Wallah સહિત ૯ ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સ સામે દંડનાત્મક કાર્યવાહી કરી
પ્રતીકાત્મક તસવીર (તસવીર સૌજન્યઃ એઆઇ)
ડિજિટલ વેપારમાં ગ્રાહકો સાથે થતી અયોગ્ય પ્રથાઓ સામે ગ્રાહક સુરક્ષા વિભાગે લાલ આંખ કરી છે. સેન્ટ્રલ કન્ઝ્યુમર પ્રોટેક્શન ઓથોરિટી (Central Consumer Protection Authority) એ `ડાર્ક પેટર્ન` (ગ્રાહકોને છેતરીને કે લલચાવીને નિર્ણયો બદલવા મજબૂર કરતી ડિજિટલ ડિઝાઇન) નો ઉપયોગ કરવા બદલ ઇન્ડિગો (IndiGo), ઝેપ્ટો (Zepto), ફર્સ્ટક્રાય (FirstCry), ફિઝિક્સ વાલા (Physics Wallah) અને સ્પાઇસજેટ (SpiceJet) સહિત ૯ ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સ સામે દંડનાત્મક કાર્યવાહી કરી છે. રાજ્યસભામાં બુધવારે સરકારે આ માહિતી આપી હતી.
ડાર્ક પેટર્નના ૧૩ પ્રકારો: બાસ્કેટ સ્નિકિંગથી લઈને ડ્રિપ પ્રાઇસિંગ સુધી
ADVERTISEMENT
`પ્રિવેન્શન એન્ડ રેગ્યુલેશન ઓફ ડાર્ક પેટર્ન્સ ગાઇડલાઇન્સ, ૨૦૨૩` (Prevention and Regulation of Dark Patterns Guidelines, 2023) હેઠળ ૧૩ પ્રકારની છેતરપિંડી કરતી ઇન્ટરફેસ ડિઝાઇનને ચિહ્નિત કરીને નિયંત્રિત કરવામાં આવી છે. જેમાં ખોટી ઉતાવળ ઊભી કરવી (False urgency), યુઝરની જાણ બહાર બિલમાં વધારાના ચાર્જ ઉમેરવા (Basket sneaking), હિડન ચાર્જિસ અથવા સબસ્ક્રિપ્શન ટ્રેપ, ડ્રિપ પ્રાઇસિંગ (Drip pricing), અને કન્ફર્મ શેમિંગ (Confirm shaming) જેવી પદ્ધતિઓ સામેલ છે.
સેન્ટ્રલ કન્ઝ્યુમર પ્રોટેક્શન ઓથોરિટી (CCPA) એ જૂન ૨૦૨૫ માં ઇ-કોમર્સ પ્લેટફોર્મ્સને ડાર્ક પેટર્ન શોધવા માટે સેલ્ફ-ઓડિટ કરવા એક એડવાઇઝરી (CCPA dark patterns) જારી કરી હતી. નિયમોનો ભંગ કરતી કંપનીઓ પાસેથી ઓથોરિટીએ અત્યાર સુધીમાં આશરે રુપિયા ૨૦ લાખનો દંડ વસૂલ્યો છે.
Zepto પર હેન્ડલિંગ ચાર્જિસ અને મેમ્બરશિપ ફી બદલ દંડ
ક્વિક કોમર્સ પ્લેટફોર્મ Zepto મર્ચેન્ટને રુપિયા ૭ લાખનો દંડ કરવામાં આવ્યો છે. CCPA એ તપાસમાં આપ્યું કે આ પ્લેટફોર્મ શરૂઆતમાં ઓછી કિંમતો દર્શાવતું હતું પરંતુ બાદમાં હેન્ડલિંગ ચાર્જિસ અને મેમ્બરશિપ ફી ઉમેરી દેતું હતું. નિયામકે ઠેરવ્યું કે હેન્ડલિંગ ચાર્જિસ ઉમેરવા તે `ડ્રિપ પ્રાઇસિંગ` સમાન છે, જ્યારે આપમેળે મેમ્બરશિપ ઉમેરી દેવી તે `બાસ્કેટ સ્નિકિંગ` ગણાય છે. સરકારે ગૃહને માહિતી આપી હતી કે Zepto એ આ ડાર્ક પેટર્ન બંધ કરી દીધી છે.
પૂર્વ-પસંદ કરેલા દાન બદલ Physics Wallah પર દંડ
ડિજિટલ એજ્યુકેશન પ્લેટફોર્મ Physics Wallah ના "PW ફાઉન્ડેશન" માટે રુપિયા ૧૦ નું દાન આપમેળે પૂર્વ-પસંદ (Pre-selected) રાખવામાં આવ્યું હોવાનું માલૂમ પડતાં CCPA એ સુઓ મોટો સંજ્ઞાન લઈને તેને રુપિયા ૫ લાખનો દંડ ફટકાર્યો છે. તપાસમાં એ પણ સામે આવ્યું કે ગ્રાહકોને આ પૂર્વ-પસંદ કરેલી દાનની રકમ ન હટાવવા માટે પ્રેરિત કરવા લાગણીશીલ સંદેશાઓ દર્શાવવામાં આવતા હતા. નિયામકે મફત કોર્સ મેળવવા માટે યુઝર્સ પાસેથી ફરજિયાતપણે અંગત માહિતી માંગવા સામે પણ વાંધો ઉઠાવ્યો હતો. સરકારે રાજ્યસભામાં જણાવ્યું કે કંપનીએ દંડ ભરી દીધો છે અને આ ડાર્ક પેટર્ન બંધ કરી દીધી છે.
CCPA ના હસ્તક્ષેપ બાદ IndiGo એ એપના પ્રોમ્પ્ટમાં ફેરફાર કર્યો
CCPA એ IndiGo ની મોબાઇલ એપ્લિકેશન પર `કન્ફર્મ શેમિંગ` ના ઉપયોગ અંગે મળેલી ફરિયાદો પર પણ કાર્યવાહી કરી હતી. નિયામકના હસ્તક્ષેપ પછી એરલાઇને તેના અગાઉના ઓપ્ટ-આઉટ મેસેજ "ના, હું જોખમ લઈશ" ના સ્થાને વધુ તટસ્થ વિકલ્પ "ના, હું આ ટ્રિપમાં ઉમેરવા માંગતો નથી" દાખલ કર્યો છે.
BookMyShow ને `બાસ્કેટ સ્નિકિંગ` બદલ ઠપકો આપ્યો
મુવી ટિકિટ બુકિંગ પ્લેટફોર્મ BookMyShow ને `બાસ્કેટ સ્નિકિંગ` બદલ ઠપકો આપ્યા બાદ, તેને તેની ચેરિટેબલ પહેલ BookASmile માટે પૂર્વ-ટિક કરેલું રુપિયા ૧ નું યોગદાન હટાવવાનો નિર્દેશ આપવામાં આવ્યો હતો. આ સિવાય નિયામકે FirstCry પર રુપિયા ૨ લાખ, PharmaEasy પર રુપિયા ૧ લાખ, McAfee પર રુપિયા ૧ લાખ, SpiceJet પર રુપિયા ૧ લાખ અને કોચિંગ પ્લેટફોર્મ Anuj Jindal પર રુપિયા ૩ લાખનો દંડ પણ ફટકાર્યો હતો. આ તમામ પ્લેટફોર્મ્સને છુપાયેલા ચાર્જિસ અને મજબૂરીના સબસ્ક્રિપ્શનથી લઈને ગેરમાર્ગે દોરતા કાઉન્ટડાઉન ટાઇમર અને મેનિપ્યુલેટિવ સબસ્ક્રિપ્શન રિન્યુઅલ પ્રોમ્પ્ટ્સ સુધીની વિવિધ ડાર્ક પેટર્ન્સ બંધ કરવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો હતો.
