07 November, 2026 09:36 PM IST | New Delhi | Gujarati Mid-day Online Correspondent
પ્રતીકાત્મક તસવીર સૌજન્ય : મિડ-ડે
ભારતીય વાયુસેનાએ પૂર્વી લદ્દાખમાં મુધ-ન્યોમા ઍર બૅઝ પર ઇતિહાસ રચ્યો છે. વાયુસેનાનું ભારે લશ્કરી પરિવહન વિમાન, IL-76MD, લગભગ 13,629 ફૂટની ઊંચાઈએ ઉતરાણ કર્યું. આને વિશ્વના આ વિમાનનું સૌથી ઊંચું ઉતરાણ ગણાવવામાં આવી રહ્યું છે. ચીન સાથેની વાસ્તવિક નિયંત્રણ રેખા (LAC) થી માત્ર 23 કિલોમીટર દૂર સ્થિત, ન્યોમા ઍર બૅઝ ભારતની લશ્કરી વ્યૂહરચના માટે મહત્વપૂર્ણ છે. ન્યોમા ઍર બૅઝની અનોખી વિશેષતાઓ, તેના ઇતિહાસ અને તે ભારતને ચીન પર જે વ્યૂહાત્મક લાભ આપે છે તે વિશે જાણો...
ભારતીય વાયુસેના (IAF) એ પૂર્વી લદ્દાખમાં ચીન સાથેની વાસ્તવિક નિયંત્રણ રેખા (LAC) નજીક એક સિદ્ધિ હાંસલ કરી છે જેણે વિશ્વનું ધ્યાન ખેંચ્યું છે. વાયુસેનાનું ભારે લશ્કરી પરિવહન વિમાન, IL-76MD, શનિવારે લદ્દાખમાં મુધ-ન્યોમા ઍર બૅઝ પર સફળતાપૂર્વક ઉતરાણ કર્યું. આશરે 13,629 ફૂટની ઊંચાઈએ આ ઉતરાણને વિશ્વના આ વિમાનનું સૌથી ઊંચું ઉતરાણ ગણાવવામાં આવી રહ્યું છે. વાયુસેનાએ શનિવારે આ ઐતિહાસિક સિદ્ધિની જાહેરાત કરી. વાયુસેનાએ આને ઉડ્ડયન ઇતિહાસમાં એક નવો સીમાચિહ્ન ગણાવ્યો. આ સિદ્ધિએ માત્ર ભારતીય વાયુસેનાની વ્યૂહાત્મક એરલિફ્ટ ક્ષમતાઓનું પ્રદર્શન કર્યું નથી, પરંતુ ચીન સરહદ નજીક સૈનિકો અને લશ્કરી સાધનોની ઝડપી હિલચાલ માટે ન્યોમા ઍરબૅઝનું મહત્વ પણ વધાર્યું છે.
મુધ-ન્યોમા ઍરબૅઝ પૂર્વી લદ્દાખમાં વાસ્તવિક નિયંત્રણ રેખા (LAC) થી આશરે 23 કિલોમીટર દૂર સ્થિત છે. આશરે 13,700 ફૂટની ઊંચાઈ પર, તે વિશ્વના સૌથી ઊંચા ફાઇટર-સક્ષમ ઍરબૅઝમાંનું એક છે. તેનો આશરે 2.7 કિલોમીટર લાંબો રનવે ફાઇટર જેટ, પરિવહન વિમાન અને હેલિકોપ્ટર ચલાવી શકે છે. ડેમચોક જેવા સંવેદનશીલ વિસ્તારો અને પેંગોંગ ત્સો તળાવના દક્ષિણ કાંઠાની નિકટતા દ્વારા ન્યોમાનું વ્યૂહાત્મક મહત્વ વધુ વધે છે. લેહ અને થોઇસ જેવા ઍરબૅઝની તુલનામાં, અહીંથી સરહદ સુધી પહોંચવામાં ઓછો સમય લાગે છે. આ સૈનિકો અને શસ્ત્રોની ઝડપી ડિલિવરી, લોજિસ્ટિક્સ અને કટોકટી સ્થળાંતરમાં મદદ કરી શકે છે.
ઊંચાઈ પર હવાની ઘનતા ઓછી હોય છે, જે વિમાનના એન્જિન પ્રદર્શન અને લિફ્ટ ઉત્પાદન ક્ષમતાને અસર કરે છે. તેથી, આટલી ઊંચાઈ પર ભારે પરિવહન વિમાનનું ઉતરાણ અને ઉડાન એક મહત્વપૂર્ણ પડકાર ઉભો કરે છે. IL-76MD સોવિયેત મૂળનું ભારે લશ્કરી પરિવહન વિમાન છે જેનો ઉપયોગ સૈનિકો, લશ્કરી સાધનો અને ભારે કાર્ગોના પરિવહન માટે થાય છે. ન્યોમામાં તેના ઉતરાણથી વાયુસેનાની મુશ્કેલ ભૌગોલિક અને હવામાન પરિસ્થિતિઓમાં પણ તેની વ્યૂહાત્મક એરલિફ્ટ ક્ષમતાઓનો ઉપયોગ કરવાની ક્ષમતા દર્શાવવામાં આવી. સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ X પર આ સિદ્ધિનો વીડિયો શેર કરતા, ભારતીય વાયુસેનાએ કહ્યું કે તે વિમાનની લાંબા સમયથી ચાલતી ક્ષમતાઓ અને તેના ક્રૂની કુશળતા, ચોકસાઈ અને વ્યાવસાયિકતાનું નોંધપાત્ર પ્રદર્શન છે. વાયુસેનાના મતે, આ સિદ્ધિ ભારતની વ્યૂહાત્મક એરલિફ્ટ ક્ષમતાઓને વધુ મજબૂત બનાવે છે.
લશ્કરી વ્યૂહરચનામાં એરલિફ્ટ ક્ષમતાનું મહત્વ 2020 ના ગલવાન કટોકટી દરમિયાન સ્પષ્ટ હતું. તે સમયે, ભારતીય વાયુસેનાએ મોટા પાયે લદ્દાખમાં સૈનિકો અને લશ્કરી સાધનોનું પરિવહન કર્યું હતું. આ કામગીરીમાં 68,000 થી વધુ સૈનિકો, 90 ટેન્કો અને 330 પાયદળ લડાયક વાહનોનું એરલિફ્ટિંગ કરવામાં આવ્યું હોવાનું કહેવાય છે. અગાઉ, 1962 ના ચીન-ભારત યુદ્ધ દરમિયાન, ભારતીય વાયુસેનાએ ચુશુલમાં સૈનિકો અને લશ્કરી સાધનોનું પરિવહન કર્યું હતું. 20મી લેન્સર્સમાંથી છ AMX-13 ટેન્ક પણ એરલિફ્ટ કરવામાં આવી હતી. ચુશુલ વાસ્તવિક નિયંત્રણ રેખાની નજીક સ્થિત એક મુખ્ય વિસ્તાર છે.
ન્યોમા હવાઈ પટ્ટી 1962 ના ચીન-ભારત યુદ્ધ દરમિયાન એક અદ્યતન લેન્ડિંગ ગ્રાઉન્ડ તરીકે બનાવવામાં આવી હતી. જો કે, તે પછી ઘણા દાયકાઓ સુધી ઉપયોગની બહાર રહી. ૧૮ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૦૯ ના રોજ, ભારતીય વાયુસેનાએ AN-૩૨ ટ્રાન્સપોર્ટ એરક્રાફ્ટ ઉતારીને એરસ્ટ્રીપને ફરીથી સક્રિય કરી. ડિસેમ્બર ૨૦૨૨ માં, બોર્ડર રોડ્સ ઓર્ગેનાઇઝેશન (BRO) એ એરસ્ટ્રીપને સંપૂર્ણ ઍરબૅઝમાં અપગ્રેડ કરવા માટે ટેન્ડર બહાર પાડ્યા. સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૩માં, સંરક્ષણ પ્રધાન રાજનાથ સિંહે આ પ્રોજેક્ટનો શિલાન્યાસ કર્યો. આ અપગ્રેડ પ્રોજેક્ટમાં મહિલા અધિકારીઓની એક ટીમે પણ મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી, જેનો ખર્ચ આશરે ₹૨૧૮ કરોડ હતો. ૧૨ નવેમ્બર, ૨૦૨૫ ના રોજ, તત્કાલીન વાયુસેના વડા, એર ચીફ માર્શલ એપી સિંહે, C-૧૩૦જે સુપર હર્ક્યુલસ વિમાન ઉતારીને ઍરબૅઝનું ઔપચારિક ઉદ્ઘાટન કર્યું. આનાથી લેહ, કારગિલ અને થોઇસ પછી, ન્યોમા લદ્દાખમાં ભારતીય વાયુસેનાનું ચોથું ઍરબૅઝ બન્યું.
ભારત પાસે લદ્દાખમાં અન્ય અદ્યતન લેન્ડિંગ ગ્રાઉન્ડ પણ છે, જેમ કે દૌલત બેગ ઓલ્ડી (DBO) અને ફુક્ચે. આશરે ૧૬,૬૧૪ ફૂટની ઊંચાઈ પર સ્થિત દૌલત બેગ ઓલ્ડી વિશ્વની સૌથી ઊંચી હવાઈ પટ્ટીઓમાંની એક છે. ફુક્ચે ડેમચોક સેક્ટરની નજીક સ્થિત છે. જો કે, બંને સ્થળોએ હાલની સુવિધાઓ IL-76 અથવા C-17 જેવા મોટા વ્યૂહાત્મક પરિવહન વિમાનોને ચલાવવા માટે સક્ષમ નથી. તેનાથી વિપરીત, ન્યોમાનો રનવે ભારે પરિવહન વિમાનોને સમાવવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યો છે. વાયુસેના પહેલાથી જ લેહ અને થોઇસ એરફિલ્ડ્સથી IL-76 ચલાવે છે.
ભારતની તૈયારીઓને ચીનની લશ્કરી પ્રવૃત્તિઓના સંદર્ભમાં પણ જોવામાં આવી રહી છે. ચીને વાસ્તવિક નિયંત્રણ રેખાની પેલે પાર તિબેટના ઉચ્ચપ્રદેશ પર ઉચ્ચ-ઉચ્ચતાવાળા ઍરબૅઝનું મોટું નેટવર્ક વિકસાવ્યું છે. આમાં કમદો બામડા, લ્હાસા ગોંગર, નગરી ગુંસા અને શિગાત્સે જેવા ઍરબૅઝનો સમાવેશ થાય છે. ચીને આ બેઝ પર લાંબા રનવે, મજબૂત એરક્રાફ્ટ શેલ્ટર અને અન્ય લશ્કરી સુવિધાઓ વિકસાવી છે. દામશુંગ, ટીંગરી, બુરાંગ અને લુંજે જેવા વિસ્તારોમાં લશ્કરી માળખાગત સુવિધાઓનો પણ વિસ્તાર કરવામાં આવ્યો છે. ઓછી ઊંચાઈવાળી હવાની ગુણવત્તા વિમાન ક્ષમતાઓ અને પેલોડ્સને અસર કરે છે, પરંતુ ચીને હવાઈ સંરક્ષણ પ્રણાલીઓ, ડ્રોન માળખાગત સુવિધાઓ અને રેલ-આધારિત લોજિસ્ટિક્સ દ્વારા આ પડકારોનો સામનો કરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે.
ભારત અને ચીન વચ્ચે લશ્કરી ગતિરોધ એપ્રિલ 2020 માં પૂર્વી લદ્દાખમાં શરૂ થયો હતો, જે ચાર વર્ષથી વધુ સમય સુધી ચાલ્યો હતો. ઓક્ટોબર 2024 માં, બંને દેશોએ લદ્દાખના તમામ ઘર્ષણ બિંદુઓથી સૈનિકોને દૂર કરવા સંમતિ આપી હતી, જે લાંબા સમયથી ચાલતા ગતિરોધને સમાપ્ત કરવા તરફ એક પગલું છે. આ સમયગાળા દરમિયાન, ભારતે સરહદ પર ઝડપથી રસ્તાઓ, પુલો, ટનલ, એરફિલ્ડ અને હેલિપેડ બનાવ્યા. ન્યોમા ઍરબૅઝ આ વ્યાપક વ્યૂહાત્મક તૈયારીનો એક ભાગ છે. તેનો ધ્યેય દરેક ચીની ઍરબૅઝ સાથે મેળ ખાવાનો નથી, પરંતુ પ્રતિક્રિયા સમય ઘટાડવાનો અને સરહદ પર લશ્કરી વિકલ્પો વધારવાનો છે. IL-76MD નું ઐતિહાસિક ઉતરાણ દર્શાવે છે કે ભારત હવે પૂર્વી લદ્દાખના અત્યંત ઊંચા અને સંવેદનશીલ ભૂપ્રદેશમાં ભારે લશ્કરી પરિવહન વિમાન ચલાવવાની ક્ષમતા વિકસાવી રહ્યું છે. જો જરૂર પડે તો આ ક્ષમતા સૈન્ય તૈનાત, લોજિસ્ટિક્સ અને લશ્કરી કામગીરીમાં મહત્વપૂર્ણ સાબિત થઈ શકે છે.
