Health Funda: અડધી રાત્રે ક્રેવિંગ્સ થાય છે? આટલું સમજશો તો તરત થઈ જશો તૃપ્ત

Health Funda: અડધી રાત્રે ભુખ લાગે તેને ‘ક્રેવિંગ્સ’નું નામ આપીને નાસ્તાના નામે શુગરી તેમજ તળેલી આઇટમો ખાઈએ છીએ; પણ આ ‘ક્રેવિંગ્સ’ ખરેખર શું છે? તે સમજાવે છે, ડૉ. રિશિતા બોચિયા જોષી; આ ક્રેવિંગ્સને શાંત કરવા શું કરવું તે જાણી લો

તસવીર ડિઝાઇનઃ કિશોર સોસા

સુંદર અને ટકાઉ ઘર બનાવવા મજબૂત પાયો, સારી અને યોગ્ય સામગ્રી તેમજ કુશળ કામદારોની જરૂર પડે છે તેમ આપણા શરીરનું સર્વાંગી સ્વાસ્થ્ય જળવાય તે માટે ખોરાક, કસરત અને મનની સ્વસ્થતા જરૂરી છે. ખોરાક આપણા શરીરને ઊર્જા આપે છે. નિયમિત કસરત શરીરને મજબૂત બનાવે છે, સાથે સાથે મનને તેજ અને તણાવમુક્ત રાખે છે. આમ સર્વાંગી સ્વાસ્થ્ય માટે તન અને મન બન્ને સ્વસ્થ હોવા ખૂબ જરુરી છે. સોશ્યલ મીડિયા જ્યારે આંગળીના ટેરવે છે ત્યારે સરળતાથી માહિતી મળી જાય કે, સર્વાંગી સ્વાસ્થ્ય માટે શું ખાવું જોઈએ? ડાયટિંગમાં કઈ બાબતોનું ધ્યાન રાખવું? કઈ કસરત કરવી જોઈએ? માનસિક શાંતિ માટે શું જરુરી છે? વગેરે વગેરે બધી જ માહિતી મળી જાય છે. પરંતુ વ્યક્તિ દીઠ દરેક બાબત જુદી-જુદી હોય છે. પણ સર્વાંગી સ્વાસ્થ્યને લગતી કેટલીક બાબતો બહુ કૉમન હોય છે. તમને મૂંઝવણ થતી હોય કે સુખાકારી અને સર્વાંગી સ્વાસ્થ્ય માટે શું કરવું તો ગુજરાતી મિડ-ડે ડોટ કોમ તમારી માટે લઈને આવ્યું છે – ‘હેલ્થ ફંડા’ (Health Funda). જેમાં દર શનિવારે ‘હેલ્થ એન ફૂડવિલા’ (Health n Foodvilla)નાં ડાયટિશન અને ફૂડ ન્યુટ્રિશનિસ્ટ, હોલિસ્ટિક ફંક્શનલ હેલ્થ કૉચ ડૉ. રિશિતા બોચિયા જોષી (Dr. Rishita Bochia Joshi) ખોરાક, શારિરીક સ્વાસ્થ્ય અને માનસિક સ્વાસ્થ્યને લગતા વિષયો પર આપણી સાથે વાત કરશે.

આજના ‘હેલ્થ ફંડા’ના એપિસોડમાં ડૉ. રિશિતા બોચિયા જોષી વાત કરે છે, ક્રેવિંગ્સ એટલે શું અને તે શા માટે થાય છે? ક્રેવિંગ્સ પર કઈ રીતે કન્ટ્રોલ કરી શકશો?

રાતના ૧૦.૩૦ વાગ્યા છે.. તમે ડિનર તો કરી જ લીધું છે... છતાં પણ તમને કંઈક ગળ્યું ખાવાનું મન થાય છે!

અથવા ઓફિસમાં હોવ ત્યારે સાંજે ૪ વાગ્યા હોય અને અચાનક ફક્ત સમોસા કે સેવપુરી અથવા તો ચોકલેટ ખાવાથી જ સંતોષ મળશે તેવું લાગે છે!

આપણે ઘણીવાર આ ક્ષણોને પોતાની જાત પર નિયંત્રણનો અભાવ કહીએ છીએ. આપણે આપણી જાતને કહીએ છીએ કે, ‘મને તો મારા પર કન્ટ્રોલ જ નથી!’. પરંતુ આ ઇચ્છાઓ કોઈ નબળાઈ કે ખરાબ આદત નથી, તે સંકેતો છે. આને જ આપણે ‘ક્રેવિંગ્સ’ કહીએ છીએ. તમારું શરીર અને મન તમારી ઉર્જા, તણાવ, ઊંઘ અથવા લાગણીઓ વિશે કંઈક મહત્વપૂર્ણ કહેવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું હોઈ શકે છે. જેને આપણે સામાન્ય ભાષામાં ‘ક્રેવિંગ્સ’ કહીએ છીએ.

‘ક્રેવિંગ્સ’ એટલે શું?

ક્રેવિંગ્સ ચોક્કસ ખોરાક માટેની તીવ્ર ઇચ્છાઓ છે. તે સામાન્ય ભૂખથી અલગ છે, જે ધીમે ધીમે વધે છે અને લગભગ કોઈપણ સંતુલિત ભોજનથી સંતોષી શકાય છે. ક્રેવિંગ્સ ખૂબ જ ચોક્કસ હોય છે. જો તમને ચોકલેટની ક્રેવિંગ્સ થતી હોય તો એક ફ્રુટથી તે સંતોષાશે નહીં. જો તમને કંઈક ખારું અને ક્રન્ચી ખાવાની ક્રેવિંગ્સ થતી હોય તો સાદા દાળ-ભાત તમારા ક્રેવિંગ્સને સંતોષશે નહીં. કારણ કે ક્રેવિંગ્સ ફક્ત ભૂખ વિશે નથી - તે ચોક્કસ જરૂરિયાત અથવા ટ્રિગર વિશે છે.

ત્યારે જ, ખરો પ્રશ્ન એ છે કે - કેમ?

તમારી બધી ક્રેવિંગ્સ તમને તમારા શરીર વિશે કંઈક ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ કહી રહી છે.

ચાલો જાણીએ, કઈ ક્રેવિંગ્સ શું સુચવે છે:

સ્વિટ્સ ક્રેવિંગ્સ

સ્વિટ્સ ક્રેવિંગ્સ એ સૌથી સામાન્ય પ્રકારની ક્રેવિંગ્સ છે અને ઘણીવાર તે બ્લડ સુગરના સ્તરમાં વધઘટનો સંકેત આપે છે. તે સામાન્ય રીતે ભોજન વચ્ચે લાંબા અંતરાલ, ઊંઘનો અભાવ, વધુ પડતો તણાવ, બ્રેકફાસ્ટ ન કરવો અથવા વધુ પડતા શુદ્ધ કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ ખાવાથી થાય છે.

જ્યારે તમારું શરીર શારીરિક અથવા માનસિક રીતે થાકેલું લાગે છે, ત્યારે તે ઝડપી ઊર્જા શોધે છે, અને ખાંડ તાત્કાલિક ગ્લુકોઝ પ્રદાન કરે છે - સૌથી ઝડપી બળતણ સ્ત્રોત.

ખાંડ મગજના "ફીલ-ગુડ" રસાયણ, ડોપામાઇનને પણ મુક્ત કરે છે, જેના કારણે તે આરામદાયક અને લાભદાયી લાગે છે. જોકે, આ જ ડોપામાઇન પ્રતિભાવ ખાંડને આદત બનાવી શકે છે. કારણ કે તે ઝડપી આનંદ અને આરામ આપે છે, મગજ વારંવાર તેની માંગ કરવાનું શરૂ કરે છે. સમય જતાં, આ એક મજબૂત વ્યસન બની જાય છે, જેના કારણે ખાંડની તુલના ઘણીવાર અન્ય અત્યંત વ્યસનકારક પદાર્થો સાથે કરવામાં આવે છે. સાકર સૌથી વ્યસનકારક રસાયણ છે, જે કોકેઈન કરતાં છ ગણું વધુ વ્યસનકારક માનવામાં આવે છે.

એટલા માટે વારંવાર સ્વિટ્સ ક્રેવિંગ્સ ફક્ત ઇચ્છાશક્તિ વિશે નથી - તે સંકેત છે કે તમારા શરીર પર ધ્યાન આપવાની જરૂર છે.

માસિક સ્રાવ પહેલાં સ્ત્રીઓમાં ચોકલેટની ક્રેવિંગ્સ, મેગ્નેશિયમની જરૂરિયાત અથવા હોર્મોનલ ફેરફારો તરફ નિર્દેશ કરી શકે છે. ત્યારે ડાર્ક ચોકલેટનો નાનો ટુકડો ખાવો એ વધુ સ્માર્ટ પસંદગી હોઈ શકે છે. ડાર્ક ચોકલેટમાં મેગ્નેશિયમ હોય છે, જે એક ખનિજ છે જે સ્નાયુઓને આરામ આપવામાં મદદ કરે છે અને મૂડ સંતુલનને ટેકો આપે છે. મધ્યમ માત્રામાં, તે તમારી ક્રેવિંગ્સને સંતોષી શકે છે.

સોલ્ટી અને ક્રન્ચી ક્રેવિંગ્સ

સોલ્ટી અને ક્રન્ચી ક્રેવિંગ્સ ઘણીવાર તણાવ અથવા ડિહાઇડ્રેશન સાથે સંકળાયેલી હોય છે. જ્યારે તણાવનું સ્તર વધે છે, ત્યારે શરીર કોર્ટિસોલ મુક્ત કરે છે, જે વધુ ચરબીવાળા અને સોલ્ટી ખોરાકની ઇચ્છા વધારે છે.

ક્યારેક, શરીર ફક્ત પ્રવાહી માંગતું હોય છે, નાસ્તા નહીં.

એક ગ્લાસ પાણીમાં એક ચપટી સિંધવ મીઠું અને થોડાં કાળા મરી નાખીને પીવાથી અથવા તો થોડું ચાલવાથી સોલ્ટી અને ક્રન્ચી ક્રેવિંગ્સ ઓછી થઈ જાય છે. જંક ફૂડ ખાવા કરતા આ ઓપ્શન વધારે સરળ છે.

ક્રેવિંગ્સ ભાગ્યે જ રેન્ડમ હોય છે. તે સંભવિત પોષણના અંતર, ભાવનાત્મક જરૂરિયાતો, હોર્મોનલ ફેરફારો, ડિહાઇડ્રેશન અથવા સમય જતાં બનેલી સરળ ટેવોના સંકેતો છે.

ક્રેવિંગ્સ પર નિત્રંત્રણ લાવો, પ્રતિબંધ નહીં

ક્રેવિંગ્સને નિયંત્રિત કરવાની ચાવી જાગૃતિ છે, કડક પ્રતિબંધ નહીં. તમારા શરીર સામે લડવાને બદલે, તે શું માંગે છે તે સમજવાનો પ્રયાસ કરો. ઊંઘ અહીં મોટી ભૂમિકા ભજવે છે. જ્યારે તમને પૂરતો આરામ મળતો નથી, ત્યારે તમારા ભૂખના હોર્મોન્સ સંતુલિત થઈ જાય છે. ઘ્રેલિન, જે હોર્મોનને કારણે તમને ભૂખ લાગે છે, તે વધે છે; જ્યારે લેપ્ટિન, જે હોર્મોન તમને જણાવે છે કે તમારું પેટ ભરાઈ ગયું છે તો તે તૃપ્તિ આપે છે. આ અસંતુલન કુદરતી રીતે ક્રેવિંગ્સ વધારે છે. તેથી જ સારી ઊંઘ માટે સૂતા પહેલા બટર ખાવું (જે અત્યારે ખુબ જ ટ્રેન્ડમાં છે) જેવા વલણો ગેરમાર્ગે દોરનારા છે. સારી ઊંઘ અને સંતુલિત ભોજન એ વાસ્તવિક ઉકેલો છે, ઝડપી ખોરાકના હેક્સ નહીં.

જો તમારી ઊંઘ સારી હોય અને તમારું ભોજન સંતુલિત હોય, તો સામાન્ય રીતે મધ્યરાત્રિએ ભૂખ લાગતી નથી. જ્યારે શરીર સારી રીતે આરામ કરે છે અને યોગ્ય રીતે પોષણ મેળવે છે ત્યારે તે વધારાનો ખોરાક માંગતું નથી. સૂતા પહેલા બટર ખાવું એ કોઈ સ્માર્ટ ઉકેલ નથી. તેમાં બિનઆરોગ્યપ્રદ ચરબીનું પ્રમાણ વધુ હોય છે અને રાત્રે તેની જરૂર હોતી નથી.

ક્રેવિંગ્સ પર કઈ રીતે રાખશો કન્ટ્રોલ?

આપણે ખોરાકને અપરાધભાવમાં ફેરવ્યા વિના - સ્વસ્થ રીતે ક્રેવિંગ્સનું સંચાલન કેવી રીતે કરી શકીએ? તે જાણી લો અહીં…

સૌ પ્રથમ, સંતુલિત ભોજન લો. દરેક પ્લેટમાં પ્રોટીન (દાળ, દહીં, પનીર, ઈંડા); ફાઇબર (શાકભાજી, સલાડ); અને હેલ્ધી ફેટ્સ (બદામ, બીજ, ઘી મધ્યમ માત્રામાં) હોવી જોઈએ. સંતુલિત ભોજન બ્લડ સુગર ક્રેશ થતા અટકાવે છે.

બીજું, દિવસના ભોજન વચ્ચે લાંબા સમયનો ગાળો ટાળો.

ત્રીજું, ઊંઘને ​​પ્રાથમિકતા આપો. જો તમને સતત ઊંઘનો અભાવ રહે તો કોઈ પણ આહાર કે પોષણ યોજના યોગ્ય રીતે કામ કરી શકશે નહીં.

ચોથું, "સ્ટોપ" નિયમનો અભ્યાસ કરો. જ્યારે ક્રેવિંગ્સ થાય, ત્યારે દસ મિનિટ રાહ જુઓ. પાણી પીઓ. તમારા તણાવનું સ્તર તપાસો.

છેલ્લે, પેટર્ન જુઓ. શું તમને તણાવ, કંટાળો કે એકલતા દરમિયાન ક્રેવિંગ્સ થાય છે? ક્યારેક, આપણે ભૂખ્યા હોવાથી ખોરાકની ઝંખના કરતા નથી - આપણે કંઈક અનુભવતા હોવાથી તે ઝંખીએ છીએ. ખોરાક ઘણીવાર ભાવનાત્મક ખાલી જગ્યાઓ ભરવાનો માર્ગ બની જાય છે.

ક્રેવિંગ્સ દુશ્મન નથી. તે સંદેશ છે - ઊર્જા, હોર્મોન્સ, તણાવ, દિનચર્યા અથવા ભાવનાત્મક આરામ વિશે. આ ક્રેવિંગ્સને સમજતા શીખો અને તેના શિકાર ન બનો.

 

(શબ્દાંકનઃ રચના જોષી)