11 July, 2026 01:57 PM IST | Mumbai | Gujarati Mid-day Online Correspondent
તસવીર ડિઝાઇનઃ કિશોર સોસા
સુંદર અને ટકાઉ ઘર બનાવવા મજબૂત પાયો, સારી અને યોગ્ય સામગ્રી તેમજ કુશળ કામદારોની જરૂર પડે છે તેમ આપણા શરીરનું સર્વાંગી સ્વાસ્થ્ય જળવાય તે માટે ખોરાક, કસરત અને મનની સ્વસ્થતા જરૂરી છે. ખોરાક આપણા શરીરને ઊર્જા આપે છે. નિયમિત કસરત શરીરને મજબૂત બનાવે છે, સાથે સાથે મનને તેજ અને તણાવમુક્ત રાખે છે. આમ સર્વાંગી સ્વાસ્થ્ય માટે તન અને મન બન્ને સ્વસ્થ હોવા ખૂબ જરુરી છે. સોશ્યલ મીડિયા જ્યારે આંગળીના ટેરવે છે ત્યારે સરળતાથી માહિતી મળી જાય કે, સર્વાંગી સ્વાસ્થ્ય માટે શું ખાવું જોઈએ? ડાયટિંગમાં કઈ બાબતોનું ધ્યાન રાખવું? કઈ કસરત કરવી જોઈએ? માનસિક શાંતિ માટે શું જરુરી છે? વગેરે વગેરે બધી જ માહિતી મળી જાય છે. પરંતુ વ્યક્તિ દીઠ દરેક બાબત જુદી-જુદી હોય છે. પણ સર્વાંગી સ્વાસ્થ્યને લગતી કેટલીક બાબતો બહુ કૉમન હોય છે. તમને મૂંઝવણ થતી હોય કે સુખાકારી અને સર્વાંગી સ્વાસ્થ્ય માટે શું કરવું તો ગુજરાતી મિડ-ડે ડોટ કોમ તમારી માટે લઈને આવ્યું છે – ‘હેલ્થ ફંડા’ (Health Funda). જેમાં દર શનિવારે ‘હેલ્થ એન ફૂડવિલા’ (Health n Foodvilla)નાં ડાયટિશન અને ફૂડ ન્યુટ્રિશનિસ્ટ, હોલિસ્ટિક ફંક્શનલ હેલ્થ કૉચ ડૉ. રિશિતા બોચિયા જોષી (Dr. Rishita Bochia Joshi) ખોરાક, શારિરીક સ્વાસ્થ્ય અને માનસિક સ્વાસ્થ્યને લગતા વિષયો પર આપણી સાથે વાત કરશે.
આજના ‘હેલ્થ ફંડા’ના એપિસોડમાં ડૉ. રિશિતા બોચિયા જોષી વાત કરે છે, દરેક પેકેજ્ડ ફૂડની પોતાની એક કહાની અને ઓળખ હોય છે પણ તે ક્યારેય પેકેટના આગળના ભાગ પર નથી હોતી. તે પેકેટના ફૂડ લેબલ્સ વાંચતા શીખવાથી તમે તેમાં છુપાયેલી ખાંડ, અનહેલ્ધી ઘટકો અને ગેરમાર્ગે દોરતા દાવાઓને સરળતાથી પકડી શકો છો, જેના લીધે તમારા સ્વાસ્થ્યને સાચે જ ફાયદો કરાવે તેવા ખોરાકની પસંદગી કરવાનું તમારા માટે એકદમ આસાન બની જાય છે.
આજે તમે કોઈપણ સુપરમાર્કેટમાં જાઓ એટલે તમારું સ્વાગત ‘હેલ્ધી’, ‘નેચરલ’ અને ‘લો-ફેટ’ જેવા આકર્ષક ટેગ્સ વાળા પ્રોડક્ટ્સથી ભરેલા કબાટો કરશે. બ્રાઈટ પેકેજિંગ, ચતુર માર્કેટિંગ અને મોટા-મોટા દાવાઓને લીધે આપણને એમ જ લાગે કે આપણે જે ખરીદી રહ્યા છીએ તે આપણા સ્વાસ્થ્ય માટે બેસ્ટ છે. પરંતુ, જે રીતે આજે ફૂડ એડલ્ટરેશન (ખોરાકમાં ભેળસેળ) અને છુપાયેલા કેમિકલ્સના સમાચારો સતત હેડલાઈન્સ બની રહ્યા છે, તે જોતાં પેકેટના માત્ર આગળના ભાગ પર ભરોસો કરવો હવે બિલકુલ પૂરતો નથી.
સાચી હકીકત તો પેકેટની પાછળ છુપાયેલી હોય છે — તેના ન્યુટ્રિશન લેબલ અને ઇન્ગ્રેડિયન્ટ્સ (સામગ્રી)ના લિસ્ટમાં.
આપણામાંથી મોટાભાગના લોકો માટે પેકેટની પાછળ લખેલા એ નાના-નાના અક્ષરો ખૂબ જ કન્ફ્યુઝિંગ અને ટેકનિકલ હોય છે, એટલે આપણે તેને ઈગ્નોર કરીએ છીએ. પણ સારી વાત એ છે કે, આ લેબલ સમજવા માટે તમારે ન્યુટ્રિશનમાં કોઈ ડિગ્રી લેવાની જરૂર નથી. બસ, તમને એટલી ખબર હોવી જોઈએ કે ક્યાં અને શું જોવાનું છે.
કોઈપણ ફૂડ પેકેટ પર સામગ્રીની યાદી હંમેશાં તેમાં વપરાયેલા વજનના ઘટતા ક્રમમાં હોય છે (એટલે કે જે વસ્તુ સૌથી વધુ વપરાઈ હોય તે લિસ્ટમાં સૌથી પહેલા હશે).
ટોપ ત્રણ ઇન્ગ્રેડિયન્ટ ચેક કરો: જો લિસ્ટની શરૂઆતની પહેલી ત્રણ વસ્તુઓમાં જ ખાંડ, મેંદો (refined flour) કે તેલ દેખાય, તો સમજી લેવું કે આ પ્રોડક્ટ હેલ્ધી હોવાનો ખોટો દાવો કરી રહ્યું છે.
છુપાયેલી ખાંડ (Hidden Sugars): માર્કેટિંગ કરનારાઓ ખાંડના બદલે ગ્લુકોઝ સિરપ, માલ્ટોઝ, ડેક્સ્ટ્રોઝ કે ફ્રુક્ટોઝ જેવા ટેકનિકલ નામો વાપરે છે. આ બધી આખરે તો ખાંડ જ છે!
રસોડાનો સાદો નિયમ: સામગ્રીનું લિસ્ટ જેટલું ટૂંકું અને તમારા જાણીતા શબ્દો વાળું હોય, તે પ્રોડક્ટ એટલું જ સારું. જો લિસ્ટ વાંચતા એવું લાગે કે જાણે કોઈ કેમિસ્ટ્રી લેબનો પ્રયોગ વાંચી રહ્યા છીએ (જેમાં ઢગલાબંધ કેમિકલ્સ અને નંબરો હોય), તો તેને તરત પડતું મૂકો. એ તમારા શરીર માટે નથી બનેલું.
‘મલ્ટિગ્રેન’, ‘ઓર્ગેનિક’, ‘લો-ફેટ’ કે ‘હાઈ-ફાઈબર’ જેવા શબ્દો ઘણીવાર ગેરમાર્ગે દોરનારા હોઈ શકે છે.
કોઈ બિસ્કિટ પર `મલ્ટિગ્રેન` લખ્યું હોવા છતાં તે મેંદા અને ખાંડથી ભરપૂર હોઈ શકે છે.
`લો-ફેટ` (ઓછી ચરબીવાળા) પ્રોડક્ટ્સનો સ્વાદ જાળવી રાખવા માટે કંપનીઓ તેમાં ઘણીવાર બમણી ખાંડ ઉમેરી દે છે.
બ્રાઉન બ્રેડનો ભ્રમ: વ્હીટ બ્રેડ હોવાનો દાવો કરતી બ્રાઉન બ્રેડ વાસ્તવમાં મેંદો જ હોઈ શકે છે, જેમાં માત્ર બ્રાઉન કલર (કેરેમલ) ઉમેરીને તેને હેલ્ધી લુક આપવામાં આવ્યો હોય છે.
આગળના પેજ પર ભરોસો કરવાને બદલે, પેકેટ ફેરવો અને પાછળ ઇન્ગ્રેડિયન્ટ વાંચીને જાતે ચકાસણી કરો.
ન્યુટ્રિશન લેબલ પર સામાન્ય રીતે પ્રતિ ૧૦૦ ગ્રામ અથવા `પર સર્વિંગ` (એકવાર ખાવાના પ્રમાણ) મુજબ મૂલ્યો આપેલા હોય છે. અહીં થોડું ધ્યાન આપો:
ખાંડનું પ્રમાણ (Sugar): પ્રતિ ૧૦૦ ગ્રામે ૧૦ થી ૧૫ ગ્રામ કરતાં વધુ ખાંડ હોય, તો તે પ્રોડક્ટમાં ખાંડનું પ્રમાણ ઘણું વધારે ગણાય. તમારા જ્યુસ, એનર્જી ડ્રિંક્સ, પ્રોટીન બાર્સ અને મ્યુસલી ખરીદતી વખતે `એડેડ શુગર` (ઉમેરેલી ખાંડ) ખાસડ પ્રેશરને ધીમે-ધીમે નુકસાન પહોંચાડે છે.
ચરબી (Fats): ફેટ્સના ખાનામાં ખાસ કરી ચેક કરો.
મીઠું (Sodium): ખોરાકમાં સોડિયમનું વધુ પડતું પ્રમાણ બ્લડને સેચ્યુરેટેડ ફેટ અને ટ્રાન્સ ફેટ જુઓ — આ બંને જેટલા ઓછા (અથવા શૂન્ય) હોય એટલું સારું.
આ સિવાય, પ્રોડક્ટ લાંબો સમય ટકી રહે અને સ્વાદિષ્ટ લાગે તે માટે તેમાં પ્રિઝર્વેટિવ્સ, આર્ટિફિશિયલ કલર્સ અને ફ્લેવર એન્હાન્સર્સ (સ્વાદ વધારતા રસાયણો) ઉમેરવામાં આવે છે. જો કે બધી જ વસ્તુઓ ઓછી માત્રામાં નુકસાન નથી કરતી, પણ રોજબરોજ અતિશય પ્રોસેસ્ડ ફૂડ ખાવાથી આ કેમિકલ્સ આપણા શરીરમાં જમા થવા લાગે છે.
દૂધમાં પાણીની મિલાવટથી લઈને આર્ટિફિશિયલ ફ્લેવર્સ અને સિન્થેટિક કેમિકલ્સ જેવા ફૂડ એડલ્ટરેશનના આ જમાનામાં, હવે એક જાગૃત ગ્રાહક બનવું એ માત્ર કોઈ ચોઈસ નથી રહી, પણ જીવન જીવવાની એક પાયાની કુશળતા (લાઈફ સ્કીલ) બની ગઈ છે.
તમે જે ખાઈ રહ્યા છો તેમાં કઈ કઈ વસ્તુઓ ભળેલી છે તે તમે જેટલું વધુ બારીકાઈથી સમજશો, તેટલો જ સારો અને હેલ્ધી નિર્ણય તમે તમારા અને તમારા પરિવારના સ્વાસ્થ્ય માટે લઈ શકશો.
(શબ્દાંકનઃ રચના જોષી)
