30 May, 2026 01:06 PM IST | Mumbai | Dr. Rishita Bochia Joshi
તસવીર ડિઝાઇનઃ કિશોર સોસા
સુંદર અને ટકાઉ ઘર બનાવવા મજબૂત પાયો, સારી અને યોગ્ય સામગ્રી તેમજ કુશળ કામદારોની જરૂર પડે છે તેમ આપણા શરીરનું સર્વાંગી સ્વાસ્થ્ય જળવાય તે માટે ખોરાક, કસરત અને મનની સ્વસ્થતા જરૂરી છે. ખોરાક આપણા શરીરને ઊર્જા આપે છે. નિયમિત કસરત શરીરને મજબૂત બનાવે છે, સાથે સાથે મનને તેજ અને તણાવમુક્ત રાખે છે. આમ સર્વાંગી સ્વાસ્થ્ય માટે તન અને મન બન્ને સ્વસ્થ હોવા ખૂબ જરુરી છે. સોશ્યલ મીડિયા જ્યારે આંગળીના ટેરવે છે ત્યારે સરળતાથી માહિતી મળી જાય કે, સર્વાંગી સ્વાસ્થ્ય માટે શું ખાવું જોઈએ? ડાયટિંગમાં કઈ બાબતોનું ધ્યાન રાખવું? કઈ કસરત કરવી જોઈએ? માનસિક શાંતિ માટે શું જરુરી છે? વગેરે વગેરે બધી જ માહિતી મળી જાય છે. પરંતુ વ્યક્તિ દીઠ દરેક બાબત જુદી-જુદી હોય છે. પણ સર્વાંગી સ્વાસ્થ્યને લગતી કેટલીક બાબતો બહુ કૉમન હોય છે. તમને મૂંઝવણ થતી હોય કે સુખાકારી અને સર્વાંગી સ્વાસ્થ્ય માટે શું કરવું તો ગુજરાતી મિડ-ડે ડોટ કોમ તમારી માટે લઈને આવ્યું છે – ‘હેલ્થ ફંડા’ (Health Funda). જેમાં દર શનિવારે ‘હેલ્થ એન ફૂડવિલા’ (Health n Foodvilla)નાં ડાયટિશન અને ફૂડ ન્યુટ્રિશનિસ્ટ, હોલિસ્ટિક ફંક્શનલ હેલ્થ કૉચ ડૉ. રિશિતા બોચિયા જોષી (Dr. Rishita Bochia Joshi) ખોરાક, શારિરીક સ્વાસ્થ્ય અને માનસિક સ્વાસ્થ્યને લગતા વિષયો પર આપણી સાથે વાત કરશે.
આજના ‘હેલ્થ ફંડા’ના એપિસોડમાં ડૉ. રિશિતા બોચિયા જોષી વાત કરે છે, જીમમાં ગયા વગર પણ રોજિંદા જીવનમાં સાદી હલનચલન કરવાથી કઈ રીતે કેલરી બર્ન થાય છે અને બ્લડ સુગરને સંતુલિત રાખવામાં મદદ મળે છે.
આજના જમાનામાં મોંઘીદાટ જીમ મેમ્બરશિપ અને અઘરા ફિટનેસ રૂટિનનો ક્રેઝ એટલો વધી ગયો છે કે આપણને એવું લાગવા માંડ્યું છે કે સ્વસ્થ રહેવા માટે કસરતના ખાસ સાધનો અને સુવિધાઓ અનિવાર્ય છે. પરંતુ જો તમે આ માનસિકતામાંથી બહાર આવીને જોશો, તો તમને એકદમ સરળ સત્ય સમજાશે કે, તમારા શરીરને સક્રિય રહેવા માટે કોઈ હાઈટેક જીમની જરૂર નથી, તેને માત્ર નિયમિત હલનચલનની જરૂર છે.
મોટાભાગના ભારતીયો માટે આજે સૌથી મોટી સમસ્યા કસરતનો અભાવ નથી, પરંતુ રોજિંદા જીવનમાં શારીરિક સક્રિયતાનો અભાવ છે. કલાકો સુધી એકધારા બેસી રહેવું, સ્ક્રીન સામે સમય વિતાવવો અને આખો દિવસ નહિવત હલનચલન કરવાને કારણે આપણું મેટાબોલિઝમ (ચયાપચય) ધીમું પડી ગયું છે અને બ્લડ સુગરનું સંતુલન ખોરવાઈ ગયું છે.
પરંતુ સારી વાત એ છે કે, દિવસ દરમિયાન થતી નાની અને નિયમિત હલનચલન પણ સ્વાસ્થ્યમાં બહુ મોટો તફાવત લાવી શકે છે.
ઉદાહરણ તરીકે ચાલવાની જ વાત કરીએ, જે સૌથી વધુ અવગણાયેલી હોવા છતાં એક અત્યંત શક્તિશાળી પ્રવૃત્તિ છે. જમ્યા પછી, ખાસ કરીને બપોરના કે રાત્રિના ભોજન પછી થોડું ઝડપથી ચાલવું શરીરને ગ્લુકોઝનો વધુ અસરકારક રીતે ઉપયોગ કરવામાં મદદ કરે છે. આના કારણે સુગર લોહીમાં જમા રહેવાને બદલે સ્નાયુઓ દ્વારા વપરાઈ જાય છે, જે બ્લડ સુગરમાં અચાનક આવતા ઉછાળાને રોકવામાં મદદ કરે છે. જમ્યા પછી માત્ર ૧૦ થી ૧૫ મિનિટ ચાલવું એ બ્લડ સુગરના બહેતર નિયંત્રણમાં મદદરૂપ સાબિત થાય છે, ખાસ કરીને એવા લોકો માટે જેમને ડાયાબિટીસ થવાનું જોખમ વધારે હોય છે.
પરંતુ તમે કેવી રીતે ચાલો છો તે બાબત પણ મહત્વની છે.
માત્ર નિરાંતે ટહેલવાથી મનને આરામ મળી શકે છે, પરંતુ જો તમારે મેટાબોલિક ફાયદા મેળવવા હોય, તો ચાલવાની ગતિ થોડી ઝડપી રાખવાનું લક્ષ્ય રાખો, જ્યાં તમે વાત કરી શકો પરંતુ આરામથી ગીત ન ગાઈ શકો. આનાથી તમારા હૃદયના ધબકારા સહેજ વધશે, જે કેલરી બર્ન કરવામાં અને ઇન્સ્યુલિન સેન્સિટિવિટી સુધારવામાં મદદ કરે છે.
આમાં સમય પણ એક ભૂમિકા ભજવે છે.
વહેલી સવારે ચાલવું મેટાબોલિઝમને સક્રિય કરવા અને આખા દિવસની ઉર્જા વધારવા માટે ઉત્તમ છે, પરંતુ જો તમારું લક્ષ્ય બ્લડ સુગરને વધુ સારી રીતે નિયંત્રિત કરવાનું હોય, તો જમ્યા પછીનું ચાલવું ઘણું વધારે અસરકારક રહે છે.
ચાલવા ઉપરાંત, આપણી રોજિંદી પ્રવૃત્તિઓ પણ આપણને સક્રિય રાખવા માટે છુપાયેલી તકો પૂરી પાડે છે.
લિફ્ટના બદલે સીડીઓ ચડવી, ઘરના કામકાજ જેવા કે કચરો-પોતું કરવું, ફોન પર વાત કરતી વખતે ઊભા રહેવું કે ચાલવું અને કામના કલાકોની વચ્ચે શરીરને સ્ટ્રેચ કરવું વગેરે બાબતો કદાચ સામાન્ય લાગી શકે છે, પરંતુ સામૂહિક રીતે તે તમારા શરીરને કાર્યરત રાખે છે.
વાસ્તવમાં, નિષ્ણાતો હવે `કસરત` શબ્દના બદલે `એક્ટિવ લિવિંગ` એટલે કે સક્રિય જીવનશૈલી શબ્દનો ઉપયોગ કરે છે. આનો વિચાર એકદમ સરળ છે કે લાંબા સમય સુધી બેસી રહેવાનું પ્રમાણ ઘટાડવું અને આખા દિવસ દરમિયાન હલનચલન વધારવી.
ડેસ્ક જોબ એટલે કે બેસીને કામ કરનારા લોકો માટે એક ઉપયોગી નિયમ `૩૦ મિનિટનો બ્રેક` છે, જેમાં દર અડધા કલાકના બેઠાડું કામ પછી ૨ થી ૩ મિનિટ માટે ઊભા થવું, શરીરને સ્ટ્રેચ કરવું અથવા થોડું ચાલવું જોઈએ. આનાથી માત્ર રક્તભ્રમણ જ નથી સુધરતું પરંતુ સ્નાયુઓની જકડન અને થાક પણ દૂર થાય છે.
આ સિવાય એક સરળ રીત ઘરમાં જ રહીને પોતાના શરીરના વજનના આધારે થતી કસરતો કરવાની છે. સ્ક્વોટ્સ, દીવાલના ટેકે પુશ-અપ્સ કરવા અથવા માત્ર ખુરશી પરથી વારંવાર ઊભા થવું અને બેસવું જેવી પ્રવૃત્તિઓ સ્નાયુઓની મજબૂતાઈ જાળવી રાખવામાં મદદ કરે છે, જે બ્લડ સુગર અને એકંદર મેટાબોલિઝમને નિયંત્રિત કરવા માટે એક આવશ્યક પરિબળ છે.
આ બધામાં સૌથી મહત્વનું પરિબળ સાતત્ય છે. અઠવાડિયામાં માત્ર એક જ દિવસ ભારે કસરત કરવા કરતાં રોજની ૧૫ મિનિટની સાદી વૉક ઘણી વધારે અસરકારક છે. આપણું શરીર ક્યારેક-ક્યારેક કરાતા અતિશય પ્રયત્નો કરતાં રોજબરોજ મળતા નિયમિત સંકેતો પ્રત્યે વધુ સારી પ્રતિક્રિયા આપે છે.
તંદુરસ્તીનો આ આધાર આપણે રોજબરોજ પસંદ કરતા નાના નિર્ણયો પર રહેલો છે. જેમ કે સ્થિરતાના બદલે હલનચલન પસંદ કરવી અને પરફેક્શનના બદલે નિયમિતતા રાખવી. કારણ કે આખરે વાત એ નથી કે તમે કેટલી સખત કસરત કરો છો, પરંતુ વાત એ છે કે તમે દિવસ દરમિયાન કેટલી વાર સક્રિય રહો છો.
(શબ્દાંકનઃ રચના જોષી)
