06 June, 2026 02:07 PM IST | Mumbai | Dr. Rishita Bochia Joshi
તસવીર ડિઝાઇનઃ કિશોર સોસા
સુંદર અને ટકાઉ ઘર બનાવવા મજબૂત પાયો, સારી અને યોગ્ય સામગ્રી તેમજ કુશળ કામદારોની જરૂર પડે છે તેમ આપણા શરીરનું સર્વાંગી સ્વાસ્થ્ય જળવાય તે માટે ખોરાક, કસરત અને મનની સ્વસ્થતા જરૂરી છે. ખોરાક આપણા શરીરને ઊર્જા આપે છે. નિયમિત કસરત શરીરને મજબૂત બનાવે છે, સાથે સાથે મનને તેજ અને તણાવમુક્ત રાખે છે. આમ સર્વાંગી સ્વાસ્થ્ય માટે તન અને મન બન્ને સ્વસ્થ હોવા ખૂબ જરુરી છે. સોશ્યલ મીડિયા જ્યારે આંગળીના ટેરવે છે ત્યારે સરળતાથી માહિતી મળી જાય કે, સર્વાંગી સ્વાસ્થ્ય માટે શું ખાવું જોઈએ? ડાયટિંગમાં કઈ બાબતોનું ધ્યાન રાખવું? કઈ કસરત કરવી જોઈએ? માનસિક શાંતિ માટે શું જરુરી છે? વગેરે વગેરે બધી જ માહિતી મળી જાય છે. પરંતુ વ્યક્તિ દીઠ દરેક બાબત જુદી-જુદી હોય છે. પણ સર્વાંગી સ્વાસ્થ્યને લગતી કેટલીક બાબતો બહુ કૉમન હોય છે. તમને મૂંઝવણ થતી હોય કે સુખાકારી અને સર્વાંગી સ્વાસ્થ્ય માટે શું કરવું તો ગુજરાતી મિડ-ડે ડોટ કોમ તમારી માટે લઈને આવ્યું છે – ‘હેલ્થ ફંડા’ (Health Funda). જેમાં દર શનિવારે ‘હેલ્થ એન ફૂડવિલા’ (Health n Foodvilla)નાં ડાયટિશન અને ફૂડ ન્યુટ્રિશનિસ્ટ, હોલિસ્ટિક ફંક્શનલ હેલ્થ કૉચ ડૉ. રિશિતા બોચિયા જોષી (Dr. Rishita Bochia Joshi) ખોરાક, શારિરીક સ્વાસ્થ્ય અને માનસિક સ્વાસ્થ્યને લગતા વિષયો પર આપણી સાથે વાત કરશે.
આજના ‘હેલ્થ ફંડા’ના એપિસોડમાં ડૉ. રિશિતા બોચિયા જોષી વાત કરે છે, જીએલપી-૧ (GLP-1) રીસેપ્ટર એગોનિસ્ટ્સ દવાઓ વજન ઘટાડવા માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે તે કેટલું યોગ્ય છે?!
વૈશ્વિક સેલિબ્રિટી ટ્રેન્ડ્સથી પ્રભાવિત થઈને ભારત પણ જીએલપી-૧ (GLP-1) રીસેપ્ટર એગોનિસ્ટ્સ દવાઓના ક્રેઝનો ભોગ બન્યું છે. ઓઝેમ્પિક (જે અગાઉ ગેરકાયદેસર રીતે અથવા ગ્રે ચેનલો દ્વારા આયાત કરવામાં આવતી હતી) જેવી દવાઓ અને તેની ઓરલ (મોં દ્વારા લેવાતી) દવા રિબેલ્સસ (Rybelsus) હવે ક્લિનિકલ રહસ્યો મટીને લાઈફસ્ટાઈલ એક્સેસરીઝ બની ગઈ છે.
સેલિબ્રિટીઓના સમર્થનથી લઈને સોશિયલ મીડિયા પર ચાલી રહેલી ચર્ચાઓ સુધી, આ દવાઓને મેદસ્વીતાના આધુનિક ઉકેલ તરીકે રજૂ કરવામાં આવી રહી છે. પરંતુ આ આકર્ષણની પાછળ એક ચિંતાજનક વાસ્તવિકતા છુપાયેલી છે.
અહીં એક વણબોલાયેલું સત્ય એ છે કે, સામાન્ય રીતે વજન ઘટાડવા માટે આ મેટાબોલિક મોડિફાયર્સ (ચયાપચયમાં ફેરફાર કરતી દવાઓ)ના એક ઝડપી ઉપાય તરીકે ઉપયોગ કરવો તે અસરકારક નથી, પરંતુ તે મૂળભૂત રીતે જોખમી પણ છે.
મૂળભૂત રીતે ટાઇપ ૨ ડાયાબિટીસના સંચાલન માટે વિકસાવવામાં આવેલી જીએલપી-૧ દવાઓ શરીરમાં કુદરતી હોર્મોનની નકલ કરીને કામ કરે છે જે ભૂખને નિયંત્રિત કરે છે, પેટ ખાલી થવાની પ્રક્રિયાને ધીમી કરે છે અને ઇન્સ્યુલિનના પ્રતિભાવને સુધારે છે. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, તે તમને પેટ ભરેલું હોવાનો અહેસાસ કરાવે છે, જેનાથી તમે ઓછું ખાઓ છો અને પરિણામે વજન ઘટે છે.
જો કે, ચિંતાની બાબત એ છે કે આ દવાઓનો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે, ઘણીવાર પૂરતી તબીબી જરૂરિયાત અથવા લાંબા ગાળાના આયોજન વગર અથવા માત્ર ટૂંકા ગાળાના લક્ષ્યોને સરળતાથી પ્રાપ્ત કરવા માટે કરવાનો ટ્રેન્ડ વધી રહ્યો છે.
ભૂખ દબાવવાને કારણે થતું વજનનું નુકસાન એક મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન ઊભો કરે છે કે જ્યારે આ દવા બંધ કરવામાં આવે ત્યારે શું થાય છે? એકવાર આ દવા બંધ થઈ જાય પછી વજન ફરી વધી જવું સામાન્ય બાબત છે, ખાસ કરીને જો અંતર્ગત જીવનશૈલીની આદતો અપરિવર્તિત રહે. આ બાબત તેને લાંબા ગાળાનો ઉકેલ ઓછો અને તાત્કાલિક હસ્તક્ષેપ વધુ બનાવે છે.
આ ડ્રગ્સનો ઉપયોગ કરતા ઘણા યુઝર્સ ઉબકા, ઉલટી, પાચનની અસ્વસ્થતા અને થાકની ફરિયાદ કરે છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં, સ્વાદુપિંડમાં સોજો (પેનક્રિયાટિક ઇન્ફ્લેમેશન) અને પિત્તાશય (ગોલબ્લેડર)ની સમસ્યાઓ જેવી વધુ ગંભીર ચિંતાઓ પણ જોવા મળી છે.
આ સિવાય અન્ય એક અવગણાયેલી બાબત એ સ્નાયુઓનું નુકસાન (મસલ લોસ) છે. ઝડપથી વજન ઘટવું, ખાસ કરીને જ્યારે તેને પૂરતા પ્રોટીન આહાર અને શારીરિક પ્રવૃત્તિનો ટેકો ન મળતો હોય ત્યારે, તે લીન મસલ માસ (શરીરના મજબૂત સ્નાયુઓ) ના નુકસાન તરફ દોરી શકે છે.
સૌથી ગંભીર મુદ્દો એ માનસિકતામાં આવતો ફેરફાર છે જેને આ દવાઓ પ્રોત્સાહન આપે છે. તેઓ એવા વિચારને પ્રોત્સાહિત કરે છે કે વજનના સંચાલનને ટકાઉ જીવનશૈલીના ફેરફારો દ્વારા હલ કરવાને બદલે કોઈ દવા પર છોડી શકાય છે.
મેદસ્વીતાએ ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સ, ક્રોનિક સ્ટ્રેસ (લાંબા ગાળાનો તણાવ) અને આધુનિક બેઠાડું આદતો સાથે ઊંડી રીતે જોડાયેલી એક જટિલ મેટાબોલિક બીમારી છે. તેને કોઈ કોસ્મેટિક શોર્ટકટ દ્વારા મટાડી શકાતી નથી.
સાચું સ્વાસ્થ્ય મૂળભૂત મજબૂતાઈ પર બને છે, જેમાં આખા અનાજ અને કુદરતી ખાદ્યપદાર્થોથી ભરપૂર આહાર, નિયમિત સ્ટ્રેન્થ ટ્રેનિંગ અને મેટાબોલિક સ્થિતિસ્થાપકતાનો સમાવેશ થાય છે.
તમે તમારા ડૉક્ટર પાસે આ ટ્રેન્ડી પ્રિસ્ક્રિપ્શન માગો તે પહેલાં તમારી જાતને એક સરળ પ્રશ્ન પૂછો કે શું તમે ખરેખર તમારા સ્વાસ્થ્યનું સંચાલન કરી રહ્યા છો, અથવા તમે અસ્થાયી રૂપે નાના શરીરને ભાડે રાખવા માટે મોંઘી કિંમત ચૂકવી રહ્યા છો?
કારણ કે લાંબા ગાળે, વજન ઘટાડવાની સૌથી ઝડપી રીત મહત્વની નથી, પરંતુ તેને નિયંત્રિત રાખવાની સૌથી તંદુરસ્ત રીત મહત્વની છે.
(શબ્દાંકનઃ રચના જોષી)
