11 February, 2026 05:38 PM IST | New Delhi | Gujarati Mid-day Online Correspondent
ફાઈલ તસવીર
સરકારે વંદે માતરમ ફરજિયાત બનાવ્યું છે. ગૃહ મંત્રાલયે રાષ્ટ્રગીત, વંદે માતરમ ગાવા અને વગાડવા માટે નવી માર્ગદર્શિકા જારી કરી છે. આ માર્ગદર્શિકા હેઠળ, તે હવે ખાસ સરકારી કાર્યક્રમોમાં ગવાશે અથવા વગાડવામાં આવશે. આદેશ અનુસાર, વંદે માતરમના ફક્ત છ શ્લોક જ ગવાશે અને વગાડવામાં આવશે. વંદે માતરમ ક્યાં ફરજિયાત છે અને ક્યાં નથી, તે કેટલો સમય ગાવામાં આવશે, અને કેટલા શ્લોક જરૂરી છે? ચાલો સંપૂર્ણ ક્રમ જાણીએ.
હવે, રાષ્ટ્રગીત જન ગણ મનની જેમ, વંદે માતરમ (વંદે માતરમ) ફરજિયાત બન્યું છે. વંદે માતરમ અંગે એક નવો નિયમ રજૂ કરવામાં આવ્યો છે. આ નિયમ હેઠળ, રાષ્ટ્રગીત પહેલાં હવે વંદે માતરમ ગાવામાં આવશે. આ સમય દરમિયાન ઉભા રહેવું ફરજિયાત છે. તે દરેક સરકારી કાર્યક્રમમાં ફરજિયાત રીતે ગાવામાં આવશે. કેન્દ્ર સરકારે વંદે માતરમ અંગે પોતાનો આદેશ જારી કર્યો છે. ગૃહ મંત્રાલયે 28 જાન્યુઆરીએ 10 પાનાની વિગતવાર માર્ગદર્શિકા જારી કરી હતી. હવે, સરકારી કાર્યક્રમોમાં, ફક્ત પહેલા બે શ્લોક જ નહીં, પરંતુ બધા છ શ્લોક માટે વંદે માતરમ ગાવામાં આવશે અથવા વગાડવામાં આવશે. જ્યારે વંદે માતરમ અને રાષ્ટ્રગીત બંને વગાડવામાં આવશે, ત્યારે વંદે માતરમ પહેલા આવશે. રાષ્ટ્રગીત દરમિયાન પાલન કરવામાં આવતા નિયમોની જેમ, દરેક વ્યક્તિએ ગીત દરમિયાન ઊભા રહીને સન્માન આપવું પડશે. તો, ચાલો જાણીએ કે આ ક્યાં લાગુ કરવામાં આવશે અને ક્યાં તે ફરજિયાત રહેશે નહીં. વંદે માતરમ કેટલી મિનિટ વગાડવામાં આવશે અથવા ગવાશે? સરકારી આદેશ શું કહે છે?
ગૃહ મંત્રાલયે વંદે માતરમ અંગે એક નવો નિયમ જારી કર્યો છે. આ અંતર્ગત, સરકારી કાર્યક્રમોમાં રાષ્ટ્રગીત વંદે માતરમ ગાવું અથવા વગાડવું ફરજિયાત રહેશે. જો કોઈ કાર્યક્રમમાં વંદે માતરમ અને રાષ્ટ્રગીત જન ગણ મન બંને રજૂ કરવામાં આવે છે, તો પહેલા વંદે માતરમ વગાડવામાં આવશે, ત્યારબાદ જન ગણ મન વગાડવામાં આવશે. આ સમય દરમિયાન, ઉપસ્થિતોએ ધ્યાન કેન્દ્રિત ઊભા રહેવું પડશે. જો કે, આ નિયમ દરેક જગ્યાએ લાગુ પડશે નહીં. સિનેમા હોલમાં તે ફરજિયાત નથી. શાળાઓમાં પણ, તેને ફક્ત પ્રોત્સાહન આપવામાં આવે છે, કડક રીતે લાગુ કરવામાં આવતું નથી. ચાલો સમગ્ર ક્રમને સરળ શબ્દોમાં સમજીએ.
ભારતના રાષ્ટ્રગીત અંગેનો આદેશ: ભારતનું રાષ્ટ્રગીત વિવિધ પ્રસંગોએ ગવાય છે અથવા વગાડવામાં આવે છે. રાષ્ટ્રીય ગીતના સત્તાવાર સંસ્કરણ, તે કયા પ્રસંગોએ ગવાય છે અથવા વગાડવું જોઈએ, અને આવા પ્રસંગોએ યોગ્ય શિષ્ટાચારનું પાલન કરીને રાષ્ટ્રીય ગીતનો આદર કરવાની જરૂરિયાત અંગે સામાન્ય માહિતી અને માર્ગદર્શન માટે નીચેની સૂચનાઓ જારી કરવામાં આવી છે:
(૧) શ્રી બંકિમચંદ્ર ચેટર્જી દ્વારા રચિત "વંદે માતરમ" ગીત "રાષ્ટ્રીય ગીત" તરીકે ઓળખાય છે. રાષ્ટ્રીય ગીત "વંદે માતરમ" ના શબ્દો નીચે મુજબ છે:
વંદે માતરમ.
સુજલામ સુફલામ મલયજશીતલામ,
શસ્યાશ્યમલામ્ માતરમ્. વંદે માતરમ્.
શુભજ્યોત્સ્ના પુલ્કિતયામિનીમ્,
ફુલ્લકુસુમિત દ્રુમદલશોભિનીમ્,
સુહાસિનીમ, સુમધુરભાશિણીમ,
સુખદામ્ વરદામ માતરમ્. વંદે માતરમ.
કોટિ-કોટિ કણ્ઠ કલ-કલ નિનાદ કરાલે,
કોટિ-કોટિ ભુ ધૃત ખરકરવાલે,
કે બૉલે માઁ તુમિ અબલે,
બહુબગલધારિણીં નમામિ તારિણીમ,
રિપુદલવારિણી માતરમ્. વન્દે માતરમ્.
તુમિ વિદ્યા તુમિ ધર્મ, તુમિ હ્રદિ તુમિ મર્મ,
ત્વમ્ હિ પ્રાણાઃ શરીરે, બાહુતે તુમિ માઁ શક્તિ,
હ્રદયે તુમિ માઁ ભક્તિ, તોમારેઈ પ્રતિમા ગડ઼િ મન્દિરે-મન્દિરે.
વન્દે માતરમ્.
ત્વમ્ હિ દુર્ગા દશપ્રહરણધારિણી,
કમલા કમલદલવિહારિણી,
વાણી વિદ્યાદાયિની, નમામિ ત્વામ્,
નમામિ કમલામ્ અમલામ્ અતુલામ્,
સુજલા સુફલાં માતરમ્. વન્દે માતરમ્.
શ્યામલામ્ સરલામ્ સુસ્મિતામ્ ભૂષિતામ્,
ધરણીમ્ ભરણીમ્ માતરમ્. વન્દે માતરમ્.
(૨) રાષ્ટ્રગીત ગાવાનો અથવા વગાડવાનો સમય આશરે ૩ મિનિટ ૧૦ સેકન્ડ છે.
(૧) રાષ્ટ્રગીતનું સત્તાવાર સંસ્કરણ નીચેના પ્રસંગોએ વગાડવામાં આવશે:-
(i) નાગરિક સન્માન સમારોહ પ્રસંગે;
(ii) સરકાર દ્વારા આયોજિત ઔપચારિક રાજ્ય કાર્યક્રમો અને અન્ય કાર્યક્રમોમાં રાષ્ટ્રપતિના આગમન પછી અને તેમના પ્રસ્થાન પછી;
(iii) ઓલ ઈન્ડિયા રેડિયો અને દૂરદર્શન પર રાષ્ટ્રને રાષ્ટ્રપતિના સંદેશના પ્રસારણ પહેલાં અને પછી;
(iv) રાજ્યપાલ/લેફ્ટનન્ટ ગવર્નરના તેમના રાજ્ય/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશમાં ઔપચારિક રાજ્ય કાર્યક્રમોમાં આગમન અને તેમના પ્રસ્થાન સમયે;
(v) જ્યારે રાષ્ટ્રધ્વજ પરેડમાં બહાર કાઢવામાં આવે છે.
(2) ભારત સરકાર ખાસ આદેશો જારી કરી શકે તેવા અન્ય કોઈપણ પ્રસંગે રાષ્ટ્રગીત વગાડવામાં આવશે.
(3) જ્યારે રાષ્ટ્રગીત બેન્ડ દ્વારા ગવવામાં આવે છે, ત્યારે રાષ્ટ્રગીત શરૂ થાય તે પહેલાં મૃદંગ વગાડવામાં આવશે જેથી શ્રોતાઓને ચેતવણી મળે કે રાષ્ટ્રગીત શરૂ થવાનું છે, સિવાય કે કોઈ અન્ય ચોક્કસ સંકેત હોય કે રાષ્ટ્રગીત શરૂ થવાનું છે, ઉદાહરણ તરીકે, રાષ્ટ્રગીત શરૂ થાય તે પહેલાં બ્યુગલ વગાડવામાં આવે છે. માર્ચિંગ ડ્રિલની ભાષામાં, રોલનો સમયગાળો ધીમી માર્ચના 7 પગલાંનો રહેશે. રોલ ધીમે ધીમે શરૂ થશે, સમગ્ર વોલ્યુમમાં વધારો થશે, અને પછી ધીમે ધીમે તેની પાછલી પીચ સુધી ઘટશે, પરંતુ સાતમી નોટ સુધી ચાલુ રહેશે. રાષ્ટ્રગીત શરૂ થાય તે પહેલાં એક નોટનું અંતર રહેશે.
(૧) રાષ્ટ્રગીત નીચેના પ્રસંગોએ સામૂહિક રીતે ગવાશે, સત્તાવાર સંસ્કરણ વગાડવામાં આવશે:
(i) રાષ્ટ્રીય ધ્વજ ફરકાવતી વખતે, સાંસ્કૃતિક પ્રસંગો અથવા પરેડ સિવાયના સમારંભોમાં; (આ યોગ્ય સ્થાન પર પૂરતી સંખ્યામાં ગાયકવૃંદ ગોઠવીને ગોઠવવામાં આવશે અને બેન્ડ વગેરેના તાલ પર ગાવા માટે તાલીમ આપવામાં આવશે). જનતા તેને સાંભળવા માટે પૂરતી વ્યવસ્થા કરશે, અને પૂરતી યાંત્રિક વ્યવસ્થા કરવામાં આવશે જેથી વિવિધ ઘેરામાં ભેગા થયેલા લોકો ગાયકવૃંદ સાથે એકરૂપ થઈને ગાઈ શકે; જ્યાં જરૂરી હોય ત્યાં, રાષ્ટ્રગીતના સત્તાવાર સંસ્કરણની લેખિત નકલો સહભાગીઓમાં વહેંચી શકાય.
(ii) કોઈપણ સરકારી અથવા જાહેર સમારંભમાં (પરંતુ ઔપચારિક રાજ્ય કાર્યક્રમો સિવાય) રાષ્ટ્રપતિના આગમન પછી અને આવા સમારંભમાંથી તેમના પ્રસ્થાન પહેલાં તરત જ.
(૨) બધા પ્રસંગોએ જ્યારે રાષ્ટ્રગીત ગવાય છે, ત્યારે રાષ્ટ્રગીતનું સત્તાવાર સંસ્કરણ સમૂહગીત સાથે ગવાશે.
(૩) એવા પ્રસંગોએ જે ફક્ત ઔપચારિક ન હોય પરંતુ મંત્રીઓ વગેરેની હાજરીને કારણે મહત્વપૂર્ણ હોય, રાષ્ટ્રગીત ગાઈ શકાય છે. આવા પ્રસંગોએ, રાષ્ટ્રગીત સમૂહગાન સાથે વારાફરતી ગવાય તે ઇચ્છનીય છે, કોઈપણ સંગીત વાદ્ય સાથે કે તેના વગર.
(૪) રાષ્ટ્રગીત ગાવાની પરવાનગી કયા પ્રસંગોએ (ગીત વગાડવાથી અલગ) આપી શકાય તેની સંપૂર્ણ યાદી આપવી શક્ય નથી, પરંતુ રાષ્ટ્રગીત સમૂહગાન સાથે ગાવામાં આવે તો કોઈ વાંધો નથી, જ્યાં સુધી તે માતૃભૂમિને શ્રદ્ધાંજલિ તરીકે આદર સાથે ગવાય અને ગાન દરમિયાન યોગ્ય શિષ્ટાચારનું પાલન કરવામાં આવે.
(૫) બધી શાળાઓમાં, દિવસનું કાર્ય રાષ્ટ્રગીતના સમૂહગાનથી શરૂ થવું જોઈએ. શાળાના અધિકારીઓએ તેમના કાર્યક્રમોમાં વિદ્યાર્થીઓમાં રાષ્ટ્રગીત અને રાષ્ટ્રગીતને લોકપ્રિય બનાવવા અને રાષ્ટ્રધ્વજ પ્રત્યે આદર વધારવા માટે યોગ્ય વ્યવસ્થા કરવી જોઈએ.
(૧) જ્યારે પણ રાષ્ટ્રગીત ગવાય અથવા વગાડવામાં આવે, ત્યારે પ્રેક્ષકોએ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને ઉભા રહેવું જોઈએ. જો કે, જ્યારે ન્યૂઝકાસ્ટ અથવા ડોક્યુમેન્ટરી દરમિયાન રાષ્ટ્રીય ગીત ફિલ્મના ભાગ રૂપે વગાડવામાં આવે છે, ત્યારે પ્રેક્ષકો પાસેથી ઉભા રહેવાની અપેક્ષા રાખવામાં આવતી નથી કારણ કે, રાષ્ટ્રીય ગીતનો મહિમા વધારવાને બદલે, ઉભા રહેવાથી ફિલ્મનું પ્રદર્શન વિક્ષેપિત થાય છે અને ખલેલ અને અવ્યવસ્થા સર્જાય છે.
(૨) જ્યારે રાષ્ટ્રગીત અને રાષ્ટ્રગીત બંને ગવાય અથવા વગાડવામાં આવે, ત્યારે પહેલા રાષ્ટ્રગીત ગવાય અથવા વગાડવામાં આવે.
