17 January, 2026 03:14 PM IST | Mumbai | Dr. Rishita Bochia Joshi
તસવીર ડિઝાઇનઃ કિશોર સોસા
સુંદર અને ટકાઉ ઘર બનાવવા મજબૂત પાયો, સારી અને યોગ્ય સામગ્રી તેમજ કુશળ કામદારોની જરૂર પડે છે તેમ આપણા શરીરનું સર્વાંગી સ્વાસ્થ્ય જળવાય તે માટે ખોરાક, કસરત અને મનની સ્વસ્થતા જરૂરી છે. ખોરાક આપણા શરીરને ઊર્જા આપે છે. નિયમિત કસરત શરીરને મજબૂત બનાવે છે, સાથે સાથે મનને તેજ અને તણાવમુક્ત રાખે છે. આમ સર્વાંગી સ્વાસ્થ્ય માટે તન અને મન બન્ને સ્વસ્થ હોવા ખૂબ જરુરી છે. સોશ્યલ મીડિયા જ્યારે આંગળીના ટેરવે છે ત્યારે સરળતાથી માહિતી મળી જાય કે, સર્વાંગી સ્વાસ્થ્ય માટે શું ખાવું જોઈએ? ડાયટિંગમાં કઈ બાબતોનું ધ્યાન રાખવું? કઈ કસરત કરવી જોઈએ? માનસિક શાંતિ માટે શું જરુરી છે? વગેરે વગેરે બધી જ માહિતી મળી જાય છે. પરંતુ વ્યક્તિ દીઠ દરેક બાબત જુદી-જુદી હોય છે. પણ સર્વાંગી સ્વાસ્થ્યને લગતી કેટલીક બાબતો બહુ કૉમન હોય છે. તમને મૂંઝવણ થતી હોય કે સુખાકારી અને સર્વાંગી સ્વાસ્થ્ય માટે શું કરવું તો ગુજરાતી મિડ-ડે ડોટ કોમ તમારી માટે લઈને આવ્યું છે – ‘હેલ્થ ફંડા’ (Health Funda). જેમાં દર શનિવારે ‘હેલ્થ એન ફૂડવિલા’ (Health n Foodvilla)નાં ડાયટિશન અને ફૂડ ન્યુટ્રિશનિસ્ટ, હોલિસ્ટિક ફંક્શનલ હેલ્થ કૉચ ડૉ. રિશિતા બોચિયા જોષી (Dr. Rishita Bochia Joshi) ખોરાક, શારિરીક સ્વાસ્થ્ય અને માનસિક સ્વાસ્થ્યને લગતા વિષયો પર આપણી સાથે વાત કરશે.
આજના ‘હેલ્થ ફંડા’ના એપિસોડમાં ડૉ. રિશિતા બોચિયા જોષી વાત કરે છે કે, ગુજરાતીઓમાં ડાયાબિટીસનું પ્રમાણ શા માટે વધી રહ્યું છે? તેની પાછળ કયાં કારણો જવાબદાર છે?
‘શુગર વધુ ગઈ છે’
આજકાલ લગભગ દરેક ગુજરાતી ઘરમાંથી તમને આ વાક્ય વારંવાર સાંભળવા મળે છે. જોકે, હવે ડાયાબિટીસ માત્ર સુગર વધવા સુધી સિમિત નથી. તે ફેટી લીવર, વજનમાં વધારો, એસિડિટી, ઓછી ઉર્જા અને પ્રારંભિક હૃદયના જોખમો સાથે કદમથી કદમ મિલાવીને ચાલે છે. તેમાં પણ ૩૫થી ૫૫ના વય જૂથમાં આ બીમારીઓ વધી ગઈ છે.
ત્યારે મનમાં એક પ્રશ્ન ચોક્સ થાય, આવું શા માટે થઈ રહ્યું છે? ત્યારે મહત્વનો પ્રશ્ન એ થાય કે, આપણે આ માટે શું કરી શકીએ? શું બદલાવ લાવી શકીએ? ચાલો દરેક ગુજરાતી ઘરની વાર્તા જ્યાંથી શરૂ થાય છે તે સ્થાનથી શરૂઆત કરીએ - આપણી થાળી.
આપણી પરંપરાગત ગુજરાતી થાળી એક સમયે સંતુલિત હતી - બાજરીના રોટલા, ઘી, શાકભાજી, દાળ, છાશ, વિવિધ જાતના અથાણાં અને ઘણી બધા સ્થાનિક મોસમી ધાન્ય અને શાક એ થાળીની શોભા વધારતા.
પોષકતત્વથી ભરપૂર આ થાળીની ઉપરાંત સારી શારીરિક પ્રવૃત્તિ રોજીંદા જીવનનો ભાગ હતી.
પણ હવે… આ થાળી રૂપાંતરિત થઈ ગઈ છે, ‘રિફાઇન્ડ-કાર્બ ટ્રેપ’માં.
અત્યારે આપણી થાળી બેલેન્સડ્ ફુડથી નહીં પણ કાર્બ્સથી ભરેલી થઈ ગઈ છે.
બાજરી-મકાઈના રોટલાઓની જગ્યા તૈયાર લોટમાંથી બનાવેલ ફુલકા રોટી અને ભાખરીએ લઈ લીધી છે. એ તૈયાર લોટમાં ક્યાં ઘટકો છે તેનો આપણને ખ્યાલ પણ નથી હોતો.
ભાત-ચોખાની જગ્યાએ આપણે સારા દેખાવ અને અનુભૂતિ માટે બાસમતી ચોખા ખાતા થઈ ગયા છીએ.
જમવા સાથે કંઈક ક્રન્ચી જોઈએ તે માટે ફાફડાં, ભજીયાં, ભુંગડા ખાઈએ છીએ.
દિવસમાં ત્રણથી ચાર વાર કડક અને મીઠી ચા પીએ છીએ.
ખાને કે બાદ કુછ મીઠા તો ચાહિએ… એટલે લગભગ દરરોજ ભોજનમાં મિઠાઈ કે જમ્યા પછી ડેઝર્ટ હોય છે.
નાસ્તામાં કે થોડીક ભુખ લાગી હોય ત્યારે પેકેજ્ડ્ બિસ્કિટ અને તળેલાં રેડીમેડ નમકીન ખાઈએ છીએ.
આને ‘રિફાઇન્ડ કાર્બ ઓવરલોડ’ કહેવામાં આવે છે.
આ ખોરાક ઝડપથી ગ્લુકોઝમાં પરિણમે છે, જેનાથી ઇન્સ્યુલિન વારંવાર વધે છે. સમય જતા, શરીર અસરકારક રીતે પ્રતિક્રિયા આપવાનું બંધ કરી દે છે. જેના કારણે ઇન્સ્યુલિન પ્રતિકાર, ડાયાબિટીસ, પેટની ચરબી અને ફેટી લીવરની સમસ્યા થાય છે.
અને સૌથી અગત્યનું, જે લોકો ‘ખૂબ વધારે વજનવાળા’ નથી તેમના યકૃત અને પેટની આસપાસ ખતરનાક આંતરડાની ચરબી હોઈ શકે છે.
આ પાછળ જવાબદાર હોઇ શકે છે, બેસવાની જીવનશૈલીની સમસ્યા
૧. લાંબા ઓફિસ કલાકો
૨. દરેક જગ્યાએ વાહન ચલાવવું
૩. સાંજે ટીવી જોવું
૪. સૂતી વખતે મોબાઇલ પર સ્ક્રોલ કર્યા કરવું
આપણે હલનચલન કરવા કરતાં વધુ સમય સુધી બેસી જ રહીએ છીએ.
ખેતી કરવા, ચાલવા, ઉપાડવા અને બેસવા માટે રચાયેલ શરીર હવે ખુરશીઓમાં અટવાઈ ગયું છે. જ્યારે સ્નાયુઓ નિષ્ક્રિય હોય છે, ત્યારે તેઓ ગ્લુકોઝ બાળવાનું બંધ કરે છે ત્યારે બ્લડ સુગર વધે છે, ચરબી યકૃતમાં જમા થાય છે, ચયાપચય ધીમો પડી જાય છે.
પરિણામ? તમે ઓછું ખાઓ છો છતાં પણ વજન વધી રહ્યું છે.
ત્યારે વડીલોની વિસરાઇ ગયેલી વાત યાદ આવે રાત્રિભોજન પછી ચાલો. આપણા દાદા-દાદીનો એક સ્પષ્ટ નિયમ હતો - રાત્રિભોજન વહેલું પૂરું કરો. થોડીવાર ચાલો. શરીર અને મન હલકું કરીને સૂઈ જાઓ.
જ્યારે આજે આપણે મોડું અને ભારે ભોજન કરીએ છીએ પછી તરત જ સૂઈ જઈએ છીએ. એટલે જમ્યા પછી થોડુંક ચાલવું જ જોઈએ.
૧. ભોજન પછીનું સુગર લેવલ ઘટશે
૨. પાચનમાં સુધારો થશે
૩. ચરબીનો સંગ્રહ ઓછો થશે
૪. સારી ઊંઘમાં મદદરુપ થશે
પાવર વૉકિંગ નહીં, દોડવું નહીં - ફક્ત હળવું, લયબદ્ધ ચાલવું.
રોજીંદા જીવનમાં આજથી જ કરો આટલો બદલાવ અને પછી જે પરિણામ આવશે તમે ચોક્કસ ચોંકી જશો.
અઠવાડિયામાં બે વાર ઘઉંની બદલે તમારા ભોજનમાં જવાર/બાજરી ઉમેરો.
તમારા ભોજનમાં ચોખાનું પ્રમાણ ઓછું કરો અને તેના બદલે વધુ શાકભાજી/દાળ ઉમેરો.
ફળોના રસની બદલે તાજા ફળો ખાવાનું રાખો.
ખાંડવાળી ચા મર્યાદિત કરો અને દરેક કપ સાથે બિસ્કિટ ખાવાનું પણ ટાળો.
આહારમાં દાળ, સ્પ્રાઉટ્સ, દહીં, પનીર, ટોફુ, બદામ, સીડ્સ જેવા પ્રોટીન શામેલ કરો.
તાજું રાંધો અને પેકેજ્ડ નાસ્તા ખાવાનું ટાળો.
રાત્રે આઠ વાગ્યા સુધીમાં રાત્રિભોજન કરો અને પછી ચાલો.
હા પણ ધ્યાન રાખજો… જેમને પહેલાથી જ ડાયાબિટીસનું નિદાન થયું છે, તેઓ ક્યારેય સ્વ-ઉપચાર ન કરો. તમારા ડૉક્ટર અને પોષણશાસ્ત્રી સાથે કામ કરો - આહાર, હલનચલન, ઊંઘ, તણાવ અને દવા એકસાથે કામ કરે છે.
મેં ઘણા દર્દીઓને ફક્ત ખોરાક દ્વારા તેમની પ્રિ-ડાયાબિટીક અને ડાયાબિટીસની સ્થિતિને ઉલટાવી દેવામાં મદદ કરી છે - આજે જ તમારા માટે અથવા પ્રિયજનો માટે અમારો સંપર્ક કરો.
યાદ રાખો, ડાયાબિટીસ "ગુજરાતીઓ તરીકે આપણું ભાગ્ય" નથી. તે જીવનશૈલીનો સંકેત છે.
જ્યારે આપણે આપણી થાળીમાં બદલાવ લાવીએ છીએ, આપણા શરીરને હલાવીએ છીએ અને સરળ આદતોનો આદર કરીએ છીએ ત્યારે ચયાપચય સુંદર રીતે પ્રતિક્રિયા આપે છે.
(શબ્દાંકનઃ રચના જોષી)
