04 July, 2026 12:55 PM IST | Mumbai | Gujarati Mid-day Online Correspondent
પ્રતિકાત્મક તસવીર - એઆઈ
વૈશ્વિક સ્તરે ઘટતા પ્રજનન દર અને વંધ્યત્વના લગભગ ૫૦ ટકા કિસ્સાઓમાં પુરુષોની ભાગીદારીને જોતા આ ચિંતા સ્વાભાવિક છે. જોકે ગભરાવાની જરૂર નથી. અહીં પુરુષોના પ્રજનન સ્વાસ્થ્ય સાથે જોડાયેલા એવા ૮ મહત્વપૂર્ણ સંકેતો આપવામાં આવ્યા છે, જેના વિશે દરેક પુરુષે જાગૃત રહેવું જોઈએ.
૧. જાતીય કાર્યક્ષમતામાં ફેરફાર
ઇરેક્શન મેળવવામાં મુશ્કેલી, સ્ખલનની સમસ્યા અથવા જાતીય પ્રદર્શનમાં ઘટાડો કોઈ ગંભીર આંતરિક સમસ્યાનો સંકેત હોઈ શકે છે. આ પ્રક્રિયાઓ રક્તપ્રવાહ, નર્વ સિગ્નલિંગ અને ખાસ કરીને ટેસ્ટોસ્ટેરોન જેવા હોર્મોન્સ સાથે સીધી રીતે જોડાયેલી છે. તેમાં ખલેલ પડે તો માત્ર જાતીય સ્વાસ્થ્ય જ નહીં, પ્રજનન ક્ષમતાને પણ અસર થઈ શકે છે.
૨. જાતીય ઇચ્છામાં ઘટાડો (લો લિબિડો)
જાતીય ઇચ્છામાં નોંધપાત્ર ઘટાડો ટેસ્ટોસ્ટેરોનની ઉણપ અથવા હોર્મોનલ અસંતુલન તરફ ઈશારો કરી શકે છે. ટેસ્ટોસ્ટેરોન શુક્રાણુના ઉત્પાદન માટે મહત્વપૂર્ણ હોવાથી તેનું સ્તર ઘટે તો શુક્રાણુની સંખ્યા અને ગુણવત્તા બંને પર અસર પડી શકે છે. ઘણી વખત જાતીય ઇચ્છામાં ઘટાડો હોર્મોનલ ફેરફારનો સૌથી પહેલો સંકેત હોય છે.
૩. અંડકોષમાં દુખાવો, સોજો અથવા ગાંઠ
અંડકોષમાં શુક્રાણુનું ઉત્પાદન થતું હોવાથી અહીં થતી કોઈપણ અસ્વસ્થતાને અવગણવી નહીં. વેરિકોસિલ, ઇન્ફેક્શન અથવા બ્લોકેજ જેવી સ્થિતિ તાપમાન વધારી શકે છે અથવા રક્તપ્રવાહમાં અવરોધ ઊભો કરી શકે છે. પરિણામે પ્રજનન ક્ષમતા પર નકારાત્મક અસર પડી શકે છે. સતત દુખાવો કે સોજો જણાય તો તાત્કાલિક તબીબી સલાહ લેવી જરૂરી છે.
૪. વીર્યમાં ફેરફાર
વીર્ય માત્ર પ્રવાહી નથી, પરંતુ તે શુક્રાણુને સુરક્ષિત રાખીને આગળ વધવામાં મદદ કરે છે. તેનું પ્રમાણ ઓછું હોવું, અસામાન્ય રીતે વધુ ઘટ્ટ અથવા પાતળું હોવું, અથવા ડ્રાય એજેક્યુલેશન થવું પ્રોસ્ટેટ, સેમિનલ વેસિકલ્સ અથવા શુક્રવાહિનીની સમસ્યા દર્શાવી શકે છે. આવા ફેરફારો ગર્ભાધાનની શક્યતા ઘટાડી શકે છે.
૫. ચહેરા અથવા શરીરના વાળમાં ઘટાડો
ચહેરા અને શરીરના વાળનો વિકાસ ટેસ્ટોસ્ટેરોન સહિતના પુરુષ હોર્મોન્સ પર આધારિત છે. જો વાળ પાતળા થતા જણાય અથવા અન્ય હોર્મોનલ ફેરફારો દેખાય, તો તે પ્રજનન સ્વાસ્થ્ય સાથે જોડાયેલી સમસ્યાનો સંકેત હોઈ શકે છે.
૬. અંડકોષનું કદ નાનું અથવા અસામાન્ય હોવું
અંડકોષનું કદ અને તેની રચના શુક્રાણુ ઉત્પાદન સાથે જોડાયેલી હોય છે. અસામાન્ય રીતે નાના અથવા ખૂબ કડક અંડકોષ હોર્મોનલ અથવા વિકાસ સંબંધિત સમસ્યા તરફ ઈશારો કરી શકે છે, જે પ્રજનન ક્ષમતાને અસર કરે છે.
૭. સતત થાક, વજન વધવું અથવા ઊર્જાનો અભાવ
લો ટેસ્ટોસ્ટેરોન જેવા હોર્મોનલ અસંતુલનને કારણે સતત થાક, વજનમાં વધારો અથવા શરીરમાં ઊર્જાનો અભાવ અનુભવાઈ શકે છે. આવા લક્ષણો શરીરની અંતઃસ્ત્રાવી પ્રણાલીમાં ગડબડ દર્શાવતા હોવાથી પ્રજનન ક્ષમતા પર પણ તેની અસર થઈ શકે છે.
૮. ભૂતકાળની તબીબી સ્થિતિ અથવા જીવનશૈલીના જોખમો
ભૂતકાળમાં થયેલા ઇન્ફેક્શન, સર્જરી અથવા લાંબા ગાળાની બીમારીઓ શુક્રાણુના ઉત્પાદન અથવા તેના વહનને અસર કરી શકે છે. ઉપરાંત ધૂમ્રપાન, વધુ પડતો દારૂ, ઝેરી તત્વોના સંપર્કમાં રહેવું, અસંતુલિત આહાર અને સતત માનસિક તણાવ જેવી આદતો પણ સમય જતાં પ્રજનન ક્ષમતા ઘટાડે છે.
નિયમિત અને કોઈપણ સુરક્ષા વિના એક વર્ષ સુધી શારીરિક સંબંધ રાખવા છતાં ગર્ભધારણ ન થાય, તો તેને વંધ્યત્વ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે. તેની પાછળ શુક્રાણુની સંખ્યા, ગતિશીલતા અથવા આકારમાં ખામી જવાબદાર હોઈ શકે છે. ખાસ વાત એ છે કે આ સમસ્યાઓ ઘણી વખત બહારથી દેખાતી નથી.
મેડિકલ ગાઇડલાઇન્સ મુજબ ફર્ટિલિટી તપાસ કરાવવી જોઈએ જ્યારે:
નીચેના લક્ષણો હોય તો રાહ જોયા વગર નિષ્ણાતની સલાહ લેવી જોઈએ:
પુરુષોમાં ફર્ટિલિટી તપાસ માટે વીર્ય પરીક્ષણ (Semen Analysis) સૌથી સરળ અને મહત્વપૂર્ણ પ્રાથમિક ટેસ્ટ છે, જે શુક્રાણુની સંખ્યા, ગતિ અને ગુણવત્તા વિશે સ્પષ્ટ માહિતી આપે છે.
પુરુષોની પ્રજનન ક્ષમતા લોકો ધારતા હોય તેના કરતાં વધુ પરિવર્તનશીલ હોય છે. અંડકોષમાં લગભગ દર ૭૦થી ૯૦ દિવસે નવા શુક્રાણુનું ઉત્પાદન થાય છે. એટલે યોગ્ય સમયે લેવામાં આવેલા પગલાં અસરકારક પરિણામ આપી શકે છે. જીવનશૈલીમાં સુધારો, હોર્મોનલ અસંતુલનની સારવાર અને અન્ય તબીબી સમસ્યાઓનું સમયસર નિદાન તથા યોગ્ય સારવાર શુક્રાણુના સ્વાસ્થ્યમાં નોંધપાત્ર સુધારો લાવી શકે છે. વહેલી તકે નિષ્ણાતની સલાહ લેવાથી કુદરતી ગર્ભાધાનની શક્યતા વધે છે અને જરૂર પડે તો યોગ્ય સારવાર પણ સમયસર શરૂ કરી શકાય છે.
(લેખક: ડૉ. નિલેશ ઉન્મેશ બલકાવડે, રિજિયોનલ મેડિકલ હેડ – વાકડ, ઓએસિસ ફર્ટિલિટી (Oasis Fertility), આ લેખમાં વ્યક્ત કરાયેલા વિચારો તબીબી વિશેષજ્ઞનાં અભિપ્રાયો છે.)
