10 September, 2026 03:16 PM IST | Mumbai | Bespoke Stories Studio
નિશ્ચલ ઝવેરી
1. તમને સૌપ્રથમ ગઝલના આ સુંદર પરંતુ અત્યંત સૂક્ષ્મ સંગીત સ્વરૂપ તરફ શું આકર્ષિત કર્યું?
ગઝલ હંમેશાં મારા (Nisschal Zaveri) હૃદયની ખૂબ નજીક રહી છે. બાળપણમાં હું મારા દાદાને અને ત્યાર બાદ મારા પિતાને જગજીતજીની ગઝલો સાંભળતા જોતો હતો. સાથે જ, નાનપણથી જ ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીતનો પણ પરિચય મળ્યો. એટલે મારા ઉછેરે ચોક્કસપણે સંગીતના આ સ્વરૂપ સાથે મારો સંબંધ બનાવવામાં મોટી ભૂમિકા ભજવી.
પરંતુ ગઝલ સાથેનો મારો અંગત સંબંધ હંમેશાં તેની શાયરી સાથે રહ્યો છે. આપણા શાયરોએ માત્ર કેટલીક સુંદર રીતે રચાયેલી પંક્તિઓમાં કેટલી જટિલ લાગણીઓને વ્યક્ત કરી છે, એ વાત મને હંમેશાં આકર્ષે છે. ગઝલ તરફ મને સતત ખેંચતું આ જ સૌથી મોટું કારણ છે.
2. ગઝલ સંગીત જેટલી જ કવિતા અને લાગણીની પણ વાત છે. પરફોર્મ કરતી વખતે શબ્દોમાં છુપાયેલી લાગણીને સાચી રીતે વ્યક્ત કરવા માટે તમે કેવી તૈયારી કરો છો?
મારા માટે શરૂઆત શાયરીથી થાય છે. ખૂબ જ કાળજીપૂર્વક પસંદ કરાયેલા દરેક શબ્દની પાછળ એક લાગણી છુપાયેલી હોય છે. પરંતુ એટલું જ મહત્વપૂર્ણ છે કે ક્યાં અલ્પવિરામ આવે છે, ક્યાં થોભવું અને ક્યાં મૌન રહેવું. કેટલીક વખત કેટલીક વાતો ન કહેવાય એ જ વધુ અસરકારક હોય છે. દરેક શબ્દને અલગથી વ્યક્ત કરવો જરૂરી નથી.
ગઝલમાં ઘણી બધી નકશીકામ જેવી બારીકીઓ હોય છે. તે જાણે હાથથી બનાવેલી કળા હોય છે. જ્યારે તમે તેને ગાઓ છો, ત્યારે એ વાતનું ખાસ ધ્યાન રાખવું પડે છે કે સંગીતના કારણે શબ્દોનો અર્થ ખોવાઈ ન જાય. તમે વાક્યને ક્યાં તોડો છો અથવા ક્યાં થોભો છો, તે પણ તેના અર્થને બદલી શકે છે.
આ બધી બારીકીઓને સમજવામાં મારા ગુરુ મને ખૂબ માર્ગદર્શન આપે છે અને હું (Nisschal Zaveri) આજે પણ પોતાને સતત એક વિદ્યાર્થી જ માનું છું. જ્યારે પણ તક મળે ત્યારે હું મહાન કલાકારોને સાંભળું છું. પરંતુ મને શાયરોને પોતાની જ રચનાઓનું પઠન કરતાં સાંભળવું પણ ખૂબ ગમે છે. જ્યારે કોઈ શાયર પોતાના શબ્દોને પોતે રજૂ કરે છે, ત્યારે તેની પાછળ છુપાયેલી લાગણીને સમજવા માટે ઘણું બધું મળી શકે છે.
3. તમારા સૌથી મોટા સંગીત પ્રભાવ કયા રહ્યા છે અને તેમણે ગઝલ ગાયક તરીકે તમારી શૈલીને કેવી રીતે આકાર આપ્યો?
મારા સંગીતના પ્રભાવ હંમેશાં ખૂબ જ વ્યાપક રહ્યા છે. તેમાં ગઝલના દિગ્ગજ કલાકારો અને ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીતકારો જેવા કે બડે ગુલામ અલી ખાન સાહેબ અને અમીર ખાન સાહેબથી લઈને ભારતીય શાસ્ત્રીય વાદ્ય સંગીતકારો, પશ્ચિમી શાસ્ત્રીય સંગીતના બીથોવન, મોઝાર્ટ અને ચોપિન જેવા સંગીતકારો તેમજ અંગ્રેજી પોપ અને રોક સંગીતનો પણ સમાવેશ થાય છે.
બોલિવૂડ પણ મારા માટે એક મોટો પ્રભાવ રહ્યો છે, ખાસ કરીને શંકર-જયકિશન અને હેમંત કુમાર જેવા સંગીતકારોના સુવર્ણ યુગથી લઈને એ.આર. રહેમાન સર સુધી.
આ તમામ અલગ-અલગ સંગીતના અનુભવો અને શૈલીઓએ મને સંગીતને વધુ વ્યાપક રીતે સમજવામાં મદદ કરી છે. પરંતુ જ્યારે હું ગઝલ કમ્પોઝ કરું છું ત્યારે કોઈ એક પ્રભાવને તેમાં લાવવાનો હું સભાનપણે પ્રયાસ કરતો નથી. હું શાયરીને જોઉં છું અને વિચારું છું કે આ ચોક્કસ શબ્દો માટે શું યોગ્ય રહેશે. અંતે, સંગીત કેવું હશે તે કવિતા જ નક્કી કરે છે.
4. આજે જ્યારે સંગીતનો વપરાશ શોર્ટ-ફોર્મ કન્ટેન્ટ અને ઝડપથી બદલાતા ટ્રેન્ડ્સથી પ્રભાવિત થઈ રહ્યો છે, ત્યારે તમને શું લાગે છે કે ગઝલ આજે પણ શ્રોતાઓ સાથે કેમ જોડાયેલી છે?
તાજેતરમાં નવી દિલ્હીના હંગેરિયન કલ્ચરલ સેન્ટરમાં મારો એક સુંદર કોન્સર્ટ થયો હતો અને એ અનુભવે મારી આ માન્યતા વધુ મજબૂત કરી. પ્રેક્ષકોમાં ઘણા લોકો અગાઉથી ગઝલ સાંભળતા હતા, પરંતુ કદાચ તેઓ નવી રચનાઓથી એટલા પરિચિત નહોતા. એ સાંજે મેં મારી પોતાની ઘણી રચનાઓ રજૂ કરી અને મને ખૂબ જ સુંદર પ્રતિસાદ મળ્યો.
આ અનુભવ મને (Nisschal Zaveri) ખૂબ આશાવાદી બનાવે છે. શ્રોતાઓ માત્ર શાયરીમાં જ નહીં, પરંતુ ગઝલમાં નવા અવાજો અને નવી રચનાઓ સાંભળવામાં પણ રસ લઈ રહ્યા છે.
એક શેરની સુંદરતા એ છે કે તે તમને એક ક્ષણ માટે અટકાવીને વિચારવા મજબૂર કરી શકે છે. હું કોઈ શેર કમ્પોઝ કરું ત્યારે કદાચ મારા મનમાં કોઈ ચોક્કસ લાગણી કે અનુભવ હોય, પરંતુ પ્રેક્ષક તેને પોતાના જીવનની સંપૂર્ણપણે અલગ ઘટના સાથે જોડી શકે છે. આ જ કવિતાને આટલી વધુ સંબંધિત બનાવે છે.
મને એવું પણ લાગે છે કે લોકો હવે ઇન્સ્ટાગ્રામ અને અન્ય સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ પર શું જોવું અને શું સાંભળવું તે પસંદ કરવામાં વધુ સજાગ બની રહ્યા છે. ગુણવત્તાયુક્ત કન્ટેન્ટ માટે ચોક્કસપણે પ્રેક્ષકો છે. આપણે માત્ર તેમને સારું કન્ટેન્ટ આપતા રહેવાની જરૂર છે.
5. શું તમને લાગે છે કે યુવા પેઢીમાં ગઝલ પ્રત્યે ફરીથી રસ વધી રહ્યો છે? આ સંગીત સ્વરૂપને યુવા શ્રોતાઓ માટે વધુ સરળતાથી ઉપલબ્ધ બનાવવા શું કરી શકાય?
ચોક્કસપણે. યુવા પેઢી સારી કવિતા તરફ આકર્ષાય છે. એક સુંદર શેર, એક સુંદર પેઇન્ટિંગની જેમ, તેની કોઈ ઉંમર હોતી નથી. તે છ વર્ષના બાળકને પણ સ્પર્શી શકે છે અને 96 વર્ષના વ્યક્તિને પણ.
જ્યારે સુંદર કવિતા સાથે યોગ્ય સૂર જોડાય અને સંગીત શબ્દોની લાગણીને વધુ ઊંડી બનાવે, ત્યારે તે માત્ર શોધાવાની અને સાંભળાવાની રાહ જોઈ રહી હોય છે.
મને લાગે છે કે આપણને વધુ ગઝલ કોન્સર્ટની જરૂર છે. આયોજકો અને ઇવેન્ટ કંપનીઓએ આ કળા સ્વરૂપમાં થોડો વધુ વિશ્વાસ રાખવાની જરૂર છે. કલાકાર તરીકે અમે અમારી તરફથી શક્ય તેટલા વધુ લોકો સુધી ગઝલ પહોંચાડવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છીએ, પરંતુ વધુ લોકોને ગઝલના લાઇવ કાર્યક્રમો સુધી પહોંચવાની તક મળશે તો મોટો ફરક પડી શકે છે.
કોન્સર્ટ બાદ ઘણા યુવાનો મારી પાસે આવીને કહે છે કે, “આજની રાત પહેલાં અમને ગઝલ ખરેખર શું છે એ પણ ખબર નહોતી અને હવે અમે તેના ચાહક બની ગયા છીએ.” મારા માટે આ વાત ઘણું કહી જાય છે. મને લાગે છે કે ગઝલનું ભવિષ્ય ખૂબ ઉજ્જવળ છે.
6. દરેક ગઝલનો પોતાનો મૂડ અને વ્યક્તિત્વ હોય છે. શું કોઈ ખાસ ગઝલ તમારા હૃદયની ખૂબ નજીક છે? અને શા માટે?
મારા (Nisschal Zaveri) માટે એક પસંદ કરવી ખૂબ મુશ્કેલ છે, કારણ કે આ બધી જ મારી સંતાનો જેવી છે! હું આ ગઝલો કમ્પોઝ કરું છું અને પછી તેને સ્ટેજ પર લઈ જાઉં છું. તેથી જ્યારે પણ હું કોઈ રચનાને પ્રેક્ષકો સમક્ષ રજૂ કરું છું, ત્યારે લોકો તેની સાથે કેવી રીતે જોડાય છે અને તેમની પ્રતિક્રિયા શું હોય છે એ જોવાનો એક અલગ જ ઉત્સાહ હોય છે.
મારા માટે વાત ફરીથી કવિતા પર જ આવીને અટકે છે. અલગ-અલગ યુગમાં કવિતા કેવી રીતે વિકસતી ગઈ છે તે જોવું મને ખૂબ ગમે છે. મહાન શાસ્ત્રીય કવિઓથી લઈને આધુનિક શાયરો સુધી અને પછી તે શબ્દો માટે એક ધૂન શોધવી, આ આખી પ્રક્રિયા મને ખૂબ ગમે છે.
મને ઘણા શાયરો ખૂબ ગમે છે, જેમાં દાગ દેહલવી, મિર્ઝા ગાલિબ, અહમદ ફરાઝ, પરવીન શાકિર, મુનવ્વર રાણા, વસીમ બરેલવી અને જિગર મુરાદાબાદીનો સમાવેશ થાય છે. જિગર મુરાદાબાદી મારા સર્વકાલીન મનપસંદ શાયરોમાંના એક છે. આ દરેક શાયર એક અલગ જ ભાવનાત્મક દુનિયા મારી સામે ખોલે છે. તેથી માત્ર એક ગઝલ પસંદ કરવી લગભગ અશક્ય છે.
7. મિર્ઝા ગાલિબ, ફૈઝ અહમદ ફૈઝ જેવા દિગ્ગજ શાયરોની રચનાઓ અથવા જગજીત સિંહના યુગની ક્લાસિક ગઝલોને રજૂ કરતી વખતે પોતાની આગવી ઓળખ જાળવવા તમે કેવી રીતે આગળ વધો છો?
સૌપ્રથમ હું પંક્તિઓ વાંચું છું અને શાયર ખરેખર શું કહેવા માગે છે તે સમજવાનો પ્રયાસ કરું છું. પરતુ ત્યાર બાદ તેની વ્યાખ્યા મારા માટે ખૂબ વ્યક્તિગત બની જાય છે.
ઉદાહરણ તરીકે, “નિગાહ દર પે લાગી હૈ, ઉદાસ બેઠે હૈં.” ઉપરથી જોઈએ તો તેનો અર્થ કોઈ વ્યક્તિ પોતાના પ્રિયજનની રાહ જોઈ રહી છે એવો થાય છે. પરંતુ મેં તેને મારી જાતને મળવાની રાહ તરીકે સમજ્યું. મારા માટે આ પંક્તિ ઉચ્ચ ચેતના અને પોતાની અંદરની યાત્રા સાથે જોડાઈ ગઈ.
આ જ ગઝલની સુંદરતા છે. જ્યારે હું કોઈ ગઝલ કમ્પોઝ કરું ત્યારે મારી સમજ અથવા અર્થઘટન એક હોઈ શકે છે અને કોઈ શ્રોતા તેમાંથી સંપૂર્ણપણે અલગ અર્થ લઈ શકે છે. અને બંને અર્થ પોતાની રીતે સાચા હોઈ શકે છે.
ગઝલની પરંપરાને આગળ વધારનારા દિગ્ગજ કલાકારો (Nisschal Zaveri), પછી તે જગજીતજી હોય, મહદી હસન ખાન સાહેબ હોય કે ગુલામ અલીજી, તેમના માટે મારા મનમાં ખૂબ આદર છે. પરંતુ જ્યારે હું કમ્પોઝ કરું છું ત્યારે હું કવિતાની લાગણીને મને માર્ગદર્શન આપવા દઉં છું. રાગ પણ એ જ લાગણીમાંથી જન્મે છે. જો ગઝલમાં ખુશી કે હળવાશ હોય, તો રાગ અને તેની રજૂઆતમાં પણ સ્વાભાવિક રીતે એક પ્રકારની ચંચળતા કે ખુશમિજાજી આવી શકે છે. એક ગઝલથી બીજી ગઝલમાં આ બધું સંપૂર્ણપણે બદલાઈ જાય છે.
8. ગઝલ ગાયક તરીકે તમારી સફર માટે તમારું વિઝન શું છે? કોઈ ખાસ મ્યુઝિકલ કોલેબોરેશન, પ્રોજેક્ટ કે માઈલસ્ટોનની તમે આતુરતાથી રાહ જોઈ રહ્યા છો?
હાલમાં હું એક એવા આલ્બમ પર કામ કરી રહ્યો છું જેને લઈને હું ખૂબ જ ઉત્સાહિત છું. તેમાં ગઝલ કેન્દ્રસ્થાને છે, પરંતુ તેની પૃષ્ઠભૂમિમાં વેસ્ટર્ન ક્લાસિકલ ઓર્કેસ્ટ્રા હશે. આ પ્રોજેક્ટને મારા માટે ખાસ બનાવતી બાબત એ છે કે વેસ્ટર્ન ઓર્કેસ્ટ્રલ સ્કોર હું પોતે લખી રહ્યો છું. સ્ટ્રિંગ્સ, વુડવિન્ડ્સ અને બ્રાસ માટેના અલગ-અલગ પાર્ટ્સ પણ હું જ કમ્પોઝ કરી રહ્યો છું.
આ એક મહત્વાકાંક્ષી પ્રોજેક્ટ છે અને તેમાં સામેલ દરેક વ્યક્તિ ખૂબ મહેનત કરી રહી છે. મારું સપનું છે કે આ નવા સંગીત અને ગઝલને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે લઈ જાઉં.
સાથે જ, હું (Nisschal Zaveri) એક બીજા આલ્બમ પર પણ કામ કરી રહ્યો છું, જે સંપૂર્ણપણે અલગ દિશામાં જશે. તે વધુ રાગ આધારિત હશે અને ખાસ કરીને ગઝલ આલ્બમ નહીં હોય. હું મારા કેટલાક મનપસંદ રાગોને પસંદ કરીને તેમને એક નવી રીતે રજૂ કરી રહ્યો છું. આ પ્રોજેક્ટ માટે કેટલાક મોટા કલાકારો સાથે ખૂબ જ રસપ્રદ કોલેબોરેશન પણ થવાના છે, જેના વિશે રેકોર્ડિંગ શરૂ થયા બાદ વાત કરી શકીશ.
બંને પ્રોજેક્ટ આવતા એક વર્ષ દરમિયાન ધીમે ધીમે રિલીઝ થવાની શરૂઆત કરશે. તેની સાથે મારા લાઇવ કોન્સર્ટ પણ ચાલુ રહેશે, ખાસ કરીને ઉત્તર ભારત અને મુંબઈમાં. ત્યાર બાદ નવા આલ્બમને લઈને ટૂર પર જવાની પણ અમારી યોજના છે.
મારા માટે આ આખી સફરનો અંતિમ ઉદ્દેશ્ય ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીત, ગઝલ, કવિતા અને પશ્ચિમી સંગીતમાંથી મેં જે કંઈ શીખ્યું છે તેને એકસાથે લઈને એવો અવાજ શોધવાનો છે જે ખરેખર મારી પોતાની ઓળખ બને.
