23 April, 2026 06:26 PM IST | Kerala | Gujarati Mid-day Online Correspondent
તસવીર સૌજન્ય મિડ-ડે
ન્યાયાધીશ નાગરત્નાએ જણાવ્યું હતું કે હિન્દુ સમાજે એક થવું જોઈએ અને મંદિરોએ સાંપ્રદાયિક આધાર પર એકબીજાને બાકાત ન રાખવા જોઈએ, કારણ કે આવા વિભાજન આખરે સંપ્રદાયને જ નબળા પાડશે.
સુપ્રીમ કોર્ટની નવ ન્યાયાધીશોની બંધારણીય બેન્ચ આજે (ગુરુવાર, 23 એપ્રિલ) કેરળના સબરીમાલા મંદિરમાં મહિલાઓના પ્રવેશ અને ધાર્મિક સ્વતંત્રતાના અવકાશ સંબંધિત સીમાચિહ્નરૂપ કેસમાં સુનાવણીના આઠમા દિવસે ચાલુ રાખી રહી છે. સુનાવણી દરમિયાન, ન્યાયાધીશ બી.વી. નાગરત્નાએ એક મહત્વપૂર્ણ અવલોકન કર્યું, જેમાં જણાવ્યું હતું કે, "એક હિન્દુ, છેવટે, એક હિન્દુ છે અને કોઈપણ મંદિરમાં પ્રવેશ કરી શકે છે." મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI) સૂર્યકાંતની આગેવાની હેઠળની બંધારણીય બેન્ચ વિચારણા કરી રહી છે કે શું ધાર્મિક સંપ્રદાયો તેમના ચોક્કસ રિવાજોના આધારે અન્ય લોકોને મંદિરોમાં પ્રવેશ કરવાથી રોકી શકે છે.
CJI સૂર્યકાંત ઉપરાંત, બેન્ચમાં ન્યાયાધીશ બી.વી. નાગરત્ના, એમ.એમ. સુંદરેશ, અહસાનુદ્દીન અમાનુલ્લાહ, અરવિંદ કુમાર, ઓગસ્ટિન જ્યોર્જ મસીહ, પ્રસન્ના બી. વરાલે, અને આર. મહાદેવન અને ન્યાયાધીશ જોયમલ્યા બાગચીનો સમાવેશ થાય છે. બંધારણીય બેંચ ન્યાયિક સમીક્ષાના અવકાશ, કલમ 25, 26 અને કલમ 14 વચ્ચે સંતુલન, "બંધારણીય નૈતિકતા" ની ભૂમિકા અને ધાર્મિક બાબતોમાં જાહેર હિતના દાવાઓની સ્વીકાર્યતા સંબંધિત મુખ્ય પ્રશ્નોની તપાસ કરી રહી છે.
સુનાવણી દરમિયાન, ન્યાયાધીશ નાગરત્ને જણાવ્યું હતું કે હિન્દુ સમાજે એક થવું જોઈએ અને મંદિરોએ એકબીજાને સાંપ્રદાયિક ધોરણે બાકાત ન રાખવા જોઈએ, કારણ કે આવા અલગતા આખરે સંપ્રદાયને જ નબળા પાડશે. તેમણે સ્પષ્ટતા કરી હતી કે જ્યારે દક્ષિણ ભારતમાં પૂજાના વિવિધ સ્વરૂપો (જેમ કે શૈવ ધર્મ અથવા વૈષ્ણવ ધર્મ) પ્રચલિત અને સુરક્ષિત છે, તેનો અર્થ એ નથી કે હિન્દુ બીજા સંપ્રદાયના મંદિરમાં જઈ શકતો નથી.
ન્યાયાધીશ નાગરત્ને આગળ કહ્યું, “કોઈપણ હિન્દુ કોઈપણ મંદિરમાં જઈ શકે છે. એક રસ્તો `સંપ્રદાય` છે... મંદિર શૈવ, વૈષ્ણવ અથવા શ્રી વૈષ્ણવ પૂજા પ્રણાલીનું પાલન કરે છે. ઓછામાં ઓછું દક્ષિણ ભારતમાં, આવું જ છે. આ ત્યાં પ્રચલિત પ્રથાઓ છે. તેથી, તેને `સંપ્રદાય` કહેવામાં આવે છે. હવે, જો પૂજા પદ્ધતિ શૈવ પ્રકારની હોય, તો વૈષ્ણવ સંપ્રદાય એમ ન કહી શકે કે તે વૈષ્ણવ પ્રણાલી અનુસાર હોવી જોઈએ; કારણ કે તે બે પૂજા પ્રણાલીઓ વચ્ચે તફાવત છે... તેથી, પૂજાનું તે ચોક્કસ સ્વરૂપ સુરક્ષિત છે. આનો કોઈ `સંગઠન` ના અસ્તિત્વ અથવા ગેરહાજરી સાથે કોઈ સંબંધ નથી. તે જરૂરી નથી. એક હિન્દુ, છેવટે, એક હિન્દુ છે. તે કોઈપણ મંદિરમાં જઈ શકે છે.”
સુનાવણી દરમિયાન એક રસપ્રદ વળાંક ત્યારે આવ્યો જ્યારે વરિષ્ઠ વકીલ નીરજ કિશન કૌલે કોંગ્રેસ નેતા શશી થરૂરના એક લેખનો ઉલ્લેખ કર્યો. ન્યાયાધીશ નાગરત્ને સાવધાની રાખવાની સલાહ આપી, કહ્યું કે જ્ઞાન અને શાણપણના સ્ત્રોતોનું સ્વાગત છે, પરંતુ "વૉટ્સએપ યુનિવર્સિટી" માંથી નહીં. મુખ્ય ન્યાયાધીશે સંમતિ દર્શાવતા કહ્યું કે કોર્ટ તમામ પ્રતિષ્ઠિત વ્યક્તિઓનો આદર કરે છે, પરંતુ "વ્યક્તિગત મંતવ્યો ફક્ત એટલા જ છે."
કોર્ટે સામાજિક સુધારાના સંદર્ભમાં રાજ્યની શક્તિની પણ ચર્ચા કરી. બેન્ચે ટિપ્પણી કરી કે રાજ્ય કોઈ અજાણી વ્યક્તિ નથી, પરંતુ લોકોની ઇચ્છાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. જો જનતા કોઈ સામાજિક દુષ્ટતાને સુધારવા માંગે છે, તો રાજ્યને તે શક્તિનો ઉપયોગ કરવાનો અધિકાર છે. ન્યાયાધીશ નાગરત્નાએ વધુમાં જણાવ્યું હતું કે કલમ 25(2)(b) હેઠળ સામાજિક સુધારણા માટે ઘડવામાં આવેલ કાયદો ધાર્મિક સંપ્રદાયના અધિકારોને ઓવરરાઇડ કરી શકે છે.
આ નવ સભ્યોની બંધારણ બેન્ચ સાત મુખ્ય પ્રશ્નોનો સામનો કરે છે, જેમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:
-કલમ 25 (વ્યક્તિગત અધિકારો) અને કલમ 26 (ધાર્મિક સંપ્રદાયોના અધિકારો) વચ્ચે શું સંબંધ છે?
-શું `નૈતિકતા` શબ્દમાં `બંધારણીય નૈતિકતા`નો સમાવેશ થાય છે?
-શું કોઈ વ્યક્તિ જે કોઈ સંપ્રદાયનો સભ્ય નથી તે જાહેર હિતની અરજી (PIL) દ્વારા તેની પ્રથાઓને પડકારી શકે છે?
- બંધારણની કલમ 25 હેઠળ ધાર્મિક પ્રથાની ન્યાયિક સમીક્ષાનો અવકાશ અને હદ શું છે?
- બંધારણની કલમ 25(2)(b) માં વપરાયેલા "હિંદુઓનો વિભાગ" શબ્દનો અર્થ શું છે?
વરિષ્ઠ વકીલ કૃષ્ણન વેણુગોપાલે આ કેસના મહત્વ પર ભાર મૂકતા કહ્યું કે આ નિર્ણય દેશના આશરે 1.5 અબજ લોકોને અસર કરશે અને વિશ્વભરના બંધારણીય વિદ્વાનો દ્વારા તેની સમીક્ષા કરવામાં આવશે. તેમણે ધર્મના મામલામાં રાજ્યના વધતા હસ્તક્ષેપ પર પણ ચિંતા વ્યક્ત કરી. હાલમાં સુનાવણી ચાલી રહી છે, અને તેનું પરિણામ ભારતમાં ધાર્મિક સ્વતંત્રતા અને વ્યક્તિગત અધિકારો વચ્ચે સંતુલન માટે એક નવો સૂર સ્થાપિત કરશે. બુધવારે, સર્વોચ્ચ અદાલતે કહ્યું હતું કે ધાર્મિક માન્યતાઓ અને પ્રથાઓમાંથી ઉદ્ભવતા મુદ્દાઓનો નિર્ણય લેતી વખતે સામાજિક સુધારાના નામે ધર્મને ખોખલો કરી શકાતો નથી પરંતુ સંકેત આપ્યો હતો કે તે આવી પ્રથાઓ સંબંધિત જાહેર હિતની અરજીઓ માટે તેના દરવાજા સંપૂર્ણપણે બંધ કરી શકતી નથી.
