મોંઘી દવાઓ સસ્તી થશે? "સરકાર પેટન્ટ કાયદાનો ઉપયોગ કરી બનાવી શકે છે": કેરળ HC

કોર્ટે અવલોકન કર્યું હતું કે જો કોઈ જીવનરક્ષક દવા અત્યંત મોંઘા ભાવે વેચાતી હોય અને તેનાથી દર્દીઓને મુશ્કેલી પડતી હોય, તો સરકાર આ બાબતમાં હસ્તક્ષેપ કરી શકે છે. પણ, કોર્ટે કેન્દ્ર સરકારને કલમ 100 લાગુ કરવાનો કોઈ આદેશ આપ્યો નથી.

પ્રતીકાત્મક ફાઇલ તસવીર

કેરળ હાઈ કોર્ટે મોંઘી પેટન્ટેડ દવાઓ અંગે એક મહત્ત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપ્યો છે. કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે કેન્દ્ર સરકાર `પેટન્ટ્સ ઍક્ટ, 1970`ની કલમ 100 લાગુ કરી શકે છે. આ હેઠળ, પેટન્ટેડ દવાઓના ઉત્પાદનને મંજૂરી આપી શકાય છે અને જરૂરિયાતમંદ દર્દીઓને બિન-વ્યાવસાયિક ધોરણે આ દવાઓ પૂરી પાડી શકાય છે. કોર્ટે અવલોકન કર્યું હતું કે જો કોઈ જીવનરક્ષક દવા અત્યંત મોંઘા ભાવે વેચાતી હોય અને તેનાથી દર્દીઓને મુશ્કેલી પડતી હોય, તો સરકાર આ બાબતમાં હસ્તક્ષેપ કરી શકે છે. પણ, કોર્ટે કેન્દ્ર સરકારને કલમ 100 લાગુ કરવાનો કોઈ આદેશ આપ્યો નથી.

સરકારે પહેલાં માહિતી મેળવવી જરૂરી

ન્યાયમૂર્તિ હરિશંકર વી. મેનને જીવનરક્ષક પેટન્ટેડ દવાઓના ભાવ અંગેના `સુઓ મોટુ` કેસમાં આ ચુકાદો આપ્યો હતો. કોર્ટે નોંધ્યું હતું કે કલમ 100 લાગુ કરવી એ સરકાર માટે નીતિગત નિર્ણય છે. આગળ વધવા માટે, દવાના ભાવ અને દર્દીઓની સુલભતા અંગે પૂરતી માહિતી પહેલાં ભેગી કરવી જરૂરી છે.

સ્તન કૅન્સરની દવા સાથે કેસની શરૂઆત

આ મામલાની શરૂઆત જૂન 2022માં સ્તન કૅન્સરના એક દર્દી દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી અરજી સાથે થઈ હતી. દર્દીએ નોવાર્ટિસ (Novartis) દ્વારા ઉત્પાદિત `રિબોસિકલિબ` (Ribociclib) નામની પેટન્ટેડ દવાની કિંમત ઘટાડવા માટે સરકારી હસ્તક્ષેપની માગ કરી હતી. આ દવાની કિંમત અંદાજે રૂ. 75,000 થી રૂ. 78,468.75 પ્રતિ માસ હોવાનું જણાવાયું હતું. સપ્ટેમ્બર 2022માં દર્દીનું અવસાન થયું હતું. ત્યારબાદ, 16 સપ્ટેમ્બર 2022ના રોજ હાઈ  કોર્ટે આ મામલાની સુનાવણી `સુઓ મોટુ` કેસ તરીકે ચાલુ રાખી હતી. એડવોકેટ મૈત્રેયી સચ્ચિદાનંદ હેગડેની `એમિકસ ક્યુરી` તરીકે નિમણૂક કરવામાં આવી હતી.

વધુ સસ્તી દવાને વિકલ્પ તરીકે વિચારવાનો ઇનકાર

આ કેસમાં એવો પ્રશ્ન ઉભો થયો હતો કે શું `પાલબોસિકલિબ` (Palbociclib) ને `રિબોસિકલિબ` (Ribociclib) અને `એબેમાસિકલિબ` (Abemaciclib) ના વિકલ્પ તરીકે ગણી શકાય. પાલબોસિકલિબની પેટન્ટની મુદત પૂરી થઈ ગઈ છે અને તે ઓછી કિંમતે ઉપલબ્ધ છે. અદાલતે કૅન્સરના નિષ્ણાતો અને `ડ્રગ્સ કંટ્રોલર જનરલ ઓફ ઇન્ડિયા`નો અભિપ્રાય માગ્યો હતો. તેના આધારે, અદાલતે જણાવ્યું હતું કે પાલબોસિકલિબ અને રિબોસિકલિબને એકબીજાના વિકલ્પ તરીકે ગણી શકાય નહીં.

કંપનીઓએ સરકારી હસ્તક્ષેપનો વિરોધ કર્યો

નોવાર્ટિસ (Novartis) એ કલમ ૧૦૦ લાગુ કરવાના પગલાનો વિરોધ કર્યો હતો. કંપનીએ દલીલ કરી હતી કે પેટન્ટ્સ ઍક્ટની કલમ ૮૪ અને ૯૨ હેઠળ ફરજિયાત લાયસન્સિંગ (compulsory licensing) ની જોગવાઈઓ પર પહેલા વિચાર થવો જોઈએ. એલી લિલી (Eli Lilly) એ પણ સરકારી હસ્તક્ષેપનો વિરોધ કરતા જણાવ્યું હતું કે જરૂરિયાતમંદ દર્દીઓ સુધી દવા પહોંચાડવા માટે પહેલેથી જ યોજનાઓ અમલમાં છે. કેન્દ્ર સરકારે જણાવ્યું હતું કે દવાની કિંમત નિર્ધારણ બાબતે દર્દીઓ અને ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓ એમ બન્નેના દ્રષ્ટિકોણથી વિચારવું જોઈએ. સરકારે નોંધ્યું હતું કે કોઈ દવા પરવડે તેવી છે કે નહીં તે નક્કી કરવા માટે કોઈ એક નિશ્ચિત માપદંડ નથી. આખરે, હાઈ  કોર્ટે સરકારને કલમ ૧૦૦ લાગુ કરવાનો આદેશ આપ્યો ન હતો. અદાલતે સરકારને નિર્દેશ આપ્યો કે પહેલા દવાની કિંમતો, તેની ઉપલબ્ધતા અને દર્દીઓની પહોંચ અંગેની માહિતી ભેગી કરવામાં આવે. ત્યારબાદ, જરૂર જણાય તો કલમ ૧૦૦ હેઠળ નિર્ણય લઈ શકાય છે.