03 March, 2026 08:16 PM IST | Mumbai | Gujarati Mid-day Online Correspondent
પ્રતીકાત્મક તસવીર (સૌજન્ય: મિડ-ડે)
ભારતમાં ગરીબી એક કોમોડિટી બની રહી છે. એશિયાની સૌથી મોટી ઝૂંપડપટ્ટી ગણાતી ધારાવી, તેની ગરીબી જોવા માટે વિદેશથી આવતા મુલાકાતીઓને આકર્ષે છે. હવે, ધારાવીનો પુનર્વિકાસ થઈ રહ્યો છે, અને ટૂર અને ટ્રાવેલ કંપનીઓ આનો લાભ લઈ રહી છે. અસંખ્ય જાહેરાતો અને સોશિયલ મીડિયા ઝુંબેશ પ્રવાસીઓને પુનર્વિકાસ શરૂ થાય તે પહેલાં તેના રહેવાસીઓના જીવનને જોવા માટે આવવા માટે વિનંતી કરી રહી છે. આ માટે પ્રવાસીઓ પાસેથી મોટી રકમ વસૂલવામાં આવી રહી છે. દિવસ માટે ધારાવીની મુલાકાત લેવા અને ઘરમાં રાત વિતાવવા માટે રૂ. 15,000 ખર્ચ થાય છે.
ધારાવી વિશ્વની સૌથી મોટી ઝૂંપડપટ્ટીઓમાંની એક છે. જો તમે મુંબઈની આ ઝૂંપડપટ્ટીની મુલાકાત લો છો, તો તમને સંભવતઃ એક ઉચ્ચ પરિવારનો કોઈ એવો વ્યક્તિ મળશે જે ધારાવીમાં જીવનનો અનુભવ કરવા આવ્યો હોય. બે કલાકની મુલાકાતનો ખર્ચ રૂ. 15,000 સુધી થાય છે. વધુમાં, દિવસ અને રાત્રિ રોકાણના દર અલગ અલગ છે.
ધારાવીમાં કેટલીક એવી ગલીઓ છે જેમાં સામાન્ય મુંબઈકર જવા માટે ખચકાટ અનુભવે છે. આ ગલીઓ મુંબઈના નીચલા સ્તરમાં આવેલી છે, જ્યાં એક સમયે વરદરાજન મુદલિયાર જેવા ગુંડાઓનો દબદબો હતો. અહીં ગુનાખોરી ખૂબ જ વધી ગઈ હતી. સાંકડી શેરીઓ, વહેતા ગટર, ઝૂંપડપટ્ટીઓ અને જર્જરિત ઝૂંપડીઓમાં રહેતા લોકોનું જીવન આઘાતજનક છે. તમારા મનમાં એક જ પ્રશ્ન ઉદભવે છે કે, કોઈ અહીં કેવી રીતે રહી શકે? છતાં, ઘણા લોકોએ અહીં ત્રણ કે ચાર પેઢીઓ વિતાવી છે.
ધારાવીની ગરીબી દરમિયાન, કેટલાક લોકોએ આપત્તિમાં તક જોઈ. ધારાવીને પ્રવાસીઓની યાદીમાં ઉમેરવામાં આવ્યું. મુલાકાત લેવા માંગતા લોકો માટે દર નક્કી કરવામાં આવ્યા હતા. ઘણા માર્ગદર્શકોએ ધારાવીમાં રહેતા લોકોનો સંપર્ક કર્યો અને તેમને આ પ્રવાસન કાર્યક્રમમાં સામેલ કર્યા. દર કલાકે નક્કી કરવામાં આવ્યા હતા. મુંબઈની મુલાકાત લેતા વિદેશીઓ ઘણીવાર ધારાવીના ચામડાની બજારની ગલીની મુલાકાત લે છે. પરંતુ આ ઝૂંપડપટ્ટી મુખ્ય માર્ગથી ઘણા કિલોમીટર સુધી ફેલાયેલી છે. એવી ગલીઓ અને ખૂણાઓ છે જે અદ્રશ્ય છે, જ્યાં ફક્ત રહેવાસીઓ જ મુલાકાત લે છે. ગલીઓ માંડ ત્રણ ફૂટ પહોળી છે. આવા સ્થળો ફક્ત વિદેશીઓને જ નહીં પરંતુ મુંબઈના રહેવાસીઓને પણ આકર્ષે છે જેમણે ક્યારેય મુલાકાત લેવાની હિંમત કરી નથી.
ભારતીયો આવા ઝૂંપડપટ્ટી પ્રવાસ માટે અલગ અલગ ભાવ ચૂકવે છે. ભારતીયો પાસેથી ૧૫૦૦ થી ૭૦૦૦ રૂપિયા વસૂલવામાં આવે છે, જ્યારે વિદેશી પ્રવાસીઓ પાસેથી ૧૫૦૦ થી ૧૦૦૦ રૂપિયા વસૂલવામાં આવે છે. રાત્રિ રોકાણનો દર અલગ છે, અને ખોરાકનો દર પણ અલગ છે. ૨૦૧૯ માં, ટ્રિપએડવાઇઝરએ `એશિયામાં ટોચના ૧૦ પ્રવાસીઓના પસંદગીના અનુભવો` ની યાદીમાં ધારાવી ઝૂંપડપટ્ટી પ્રવાસનો સમાવેશ કર્યો. આશ્ચર્યજનક રીતે, ધારાવી ઝૂંપડપટ્ટી વિસ્તાર વિદેશી પ્રવાસીઓમાં એકમાત્ર સૌથી વધુ પસંદગીનું સ્થળ બન્યું, જેણે વિશ્વના સાત અજાયબીઓમાંના એક તાજમહેલને પણ પાછળ છોડી દીધું.
પર્યટન અને ટ્રાવેલ કંપનીઓ હવે ધારાવીમાં ગરીબી પર્યટનની જાહેરાત કરી રહી છે. તેઓએ એવી જાહેરાત કરવાનું શરૂ કર્યું છે કે ધારાવીનો પુનર્વિકાસ થાય તે પહેલાં લોકોએ આ ઝૂંપડપટ્ટી જોવા આવવું જોઈએ.
વિશ્વભરમાં ઝૂંપડપટ્ટી તરીકે ઓળખાતી ધારાવીની વાસ્તવિક વાર્તા ઘણી ગહન છે. ધારાવી દસ લાખથી વધુ લોકોનું ઘર છે. માટીકામ, કાપડ, ચામડું અને રિસાયક્લિંગ જેવા હજારો નાના ઉદ્યોગો અહીં અસ્તિત્વમાં છે. સાંકડી પરિસ્થિતિઓ હોવા છતાં, ધારાવી વાર્ષિક આશરે $1 બિલિયનની આવક ઉત્પન્ન કરે છે અને મુંબઈના અર્થતંત્રમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
