23 April, 2026 07:54 PM IST | Mumbai | Gujarati Mid-day Online Correspondent
પ્રતીકાત્મક તસવીર
બૉમ્બે હાઈકોર્ટે ૫૦ વર્ષથી વધુ ઉંમરની બે મહિલાઓને મોટી વચગાળાની રાહત આપી છે, જેમાં તેમને આસિસ્ટેડ રિપ્રોડક્ટિવ ટેકનોલોજી (ART) દ્વારા ગર્ભધારણ કરવા માટે ફિટનેસ ટેસ્ટ કરાવવાની મંજૂરી આપવામાં આવી છે. આ નિર્ણય સહાયિત પ્રજનન ટેકનોલોજી અધિનિયમ, ૨૦૨૧ માં નિર્ધારિત મહત્તમ વય મર્યાદાને પડકારતી અરજીઓ પર આવ્યો છે. અરજદારોનો દલીલ છે કે આ મર્યાદા ભેદભાવપૂર્ણ છે અને તેમના મૂળભૂત અધિકારોનું ઉલ્લંઘન કરે છે. અંતિમ ચુકાદો આપતા પહેલા તબીબી તપાસની મંજૂરી આપીને, કોર્ટે સૂચવ્યું છે કે દરેક કેસ વ્યક્તિગત સંજોગોના આધારે ધ્યાનમાં લેવો જોઈએ. આ નિર્ણયથી માતૃત્વના અધિકાર, મહિલા સ્વતંત્રતા અને કાયદાની મર્યાદાઓ અંગે દેશભરમાં એક નવી ચર્ચા શરૂ થઈ છે.
માતા બનવાની ઇચ્છા વય દ્વારા મર્યાદિત નથી. પરંતુ કાયદો ઘણીવાર આ લાગણી માટે અવરોધ તરીકે ઉભો રહે છે. જ્યારે ૫૦ વર્ષથી વધુ ઉંમરની બે મહિલાઓએ માતૃત્વના અધિકાર માટે કોર્ટનો સંપર્ક કર્યો, ત્યારે તે ફક્ત કાનૂની લડાઈ નહોતી; તે લાગણીઓ, અધિકારો અને સામાજિક ધારણાને લગતો એક મુખ્ય પ્રશ્ન બની ગયો. બૉમ્બે હાઈકોર્ટનો તાજેતરનો નિર્ણય આ સંઘર્ષનું ઉદાહરણ આપે છે. આ મહિલાઓને તબીબી પરીક્ષણો કરાવવાની મંજૂરી આપીને, બૉમ્બે હાઈ કોર્ટે સંદેશ આપ્યો છે કે દરેક કેસને સમાન ધોરણે નક્કી કરી શકાય નહીં. આ કેસ ફક્ત કાયદાનું અર્થઘટન નથી, પરંતુ માનવીય સંવેદનશીલતાની કસોટી પણ છે.
ટાઈમ્સ ઓફ ઈન્ડિયાના અહેવાલ મુજબ, 53 અને 55 વર્ષની બે મહિલાઓએ સહાયિત પ્રજનન ટેકનોલોજી (ART) દ્વારા માતા બનવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી હતી. જોકે, કાયદામાં નિર્ધારિત વય મર્યાદા અવરોધ બની હતી. તેઓએ આ મર્યાદાને પડકારતા તેને ભેદભાવપૂર્ણ ગણાવી. કોર્ટે તેમની દલીલોને ગંભીરતાથી સાંભળી અને વચગાળાની રાહત આપી, તેમને ફિટનેસ પરીક્ષણો કરાવવાની મંજૂરી આપી. આ નિર્ણય ઘણી રીતે મહત્વપૂર્ણ છે. તેણે દરેક મહિલા માટે નિશ્ચિત વય મર્યાદા વાજબી છે કે કેમ તે અંગે ચર્ચાને વધુ તીવ્ર બનાવી છે.
આ કેસ સહાયિત પ્રજનન ટેકનોલોજી (ART) અધિનિયમ, 2021 ની કલમને સીધી રીતે પડકારે છે, જે મહિલાઓ માટે મહત્તમ વય મર્યાદા 50 વર્ષ નક્કી કરે છે. અરજદારોની દલીલ છે કે આ મર્યાદા તેમના મૂળભૂત અધિકારોનું ઉલ્લંઘન કરે છે. તેમણે દલીલ કરી હતી કે જો તેઓ શારીરિક રીતે સ્વસ્થ હોય, તો તેમને માતા બનતા અટકાવવા જોઈએ નહીં. કોર્ટે તાત્કાલિક અંતિમ નિર્ણય જાહેર કર્યો ન હતો, પરંતુ તેમને તબીબી તપાસ કરાવવાની મંજૂરી આપીને, સ્પષ્ટ કર્યું કે આ મામલો ગંભીર છે અને તેના પર ઊંડાણપૂર્વક વિચારણા કરવાની જરૂર છે.
કોર્ટે કાયદાના તમામ પાસાઓ પર સંતુલિત અભિપ્રાય આપવા માટે ભૂતપૂર્વ એડવોકેટ જનરલ આશુતોષ કુંભકોણીને એમિકસ ક્યુરી તરીકે નિયુક્ત કર્યા હતા. સુનાવણી દરમિયાન, એ પણ બહાર આવ્યું હતું કે અરજદારોએ તેમને ગર્ભધારણ માટે યોગ્ય જાહેર કરતા તબીબી પ્રમાણપત્રો રજૂ કર્યા હતા, જેનાથી તેમનો કેસ વધુ મજબૂત બન્યો હતો. કોર્ટે એ પણ સ્વીકાર્યું હતું કે દરેક સ્ત્રીની શારીરિક સ્થિતિ અલગ હોય છે, અને ફક્ત ઉંમરના આધારે નિર્ણય ખોટો છે.
આ નિર્ણય ફક્ત બે સ્ત્રીઓ પૂરતો મર્યાદિત નથી; તે બધી સ્ત્રીઓને અસર કરી શકે છે જે, કોઈપણ કારણોસર, માતૃત્વમાં વિલંબ કરવા માંગે છે. બદલાતી જીવનશૈલી, કારકિર્દીની પ્રાથમિકતાઓ અને સુધારેલી આરોગ્યસંભાળ સુવિધાઓને કારણે, સ્ત્રીઓ વધુને વધુ માતૃત્વમાં વિલંબ કરવાનું પસંદ કરી રહી છે. તેથી, કાયદાને પણ સમય સાથે અનુકૂલન કરવાની જરૂર છે.
આજે માતૃત્વની વ્યાખ્યા બદલાઈ રહી છે. સ્ત્રીઓ તેમની કારકિર્દી અને જીવન વિશે વધુને વધુ નિર્ણયો લઈ રહી છે. તેથી, કાયદાએ પણ આ પરિવર્તનને ઓળખવું જોઈએ. બૉમ્બે હાઈકોર્ટનું આ પગલું એક શરૂઆત છે જે ભવિષ્યમાં નોંધપાત્ર ફેરફારો તરફ દોરી શકે છે.
