26 August, 2026 05:54 PM IST | Mumbai | Gujarati Mid-day Online Correspondent
પ્રાણીની જરૂરિયાત મુજબ ખોરાકનું યોગ્ય પ્રમાણ નક્કી કરવું જરૂરી છે. - તસવીર સૌજન્ય એઆઈ
પાલતુ પ્રાણીઓની સંભાળ રાખતા ઘણા લોકો એવું માની લેતા હોય છે કે તેમનો આહાર બદલવો એટલે માત્ર એક ખોરાકને બદલે બીજો ખોરાક આપવો. જોકે વેટરનરી સાયન્સ અનુસાર અચાનક કરવામાં આવેલો આ ફેરફાર પ્રાણી માટે મુશ્કેલી ઊભી કરી શકે છે. આ જ બાબત અંગે ગોદરેજ પેટ કેરના રિસર્ચ એન્ડ ડેવલપમેન્ટના હેડ ડૉ. અશોક પટ્ટનાયકે રસપ્રદ માહિતી અને સૂચનો ગુજરાતી મિડ-ડે ડૉટ કોમ સાથે શૅર કર્યા. પ્રાણીઓનું પાચનતંત્ર તેમના નિયમિત આહાર સાથે અનુકૂલન સાધેલું હોય છે. અચાનક ખોરાક બદલવાથી આંતરડાંમાં રહેલા સૂક્ષ્મજીવોનું સંતુલન ખોરવાઈ શકે છે. તેને કારણે ઊલટી, ઝાડા, ગેસ અથવા ભૂખ ઓછી થવા જેવી પાચન સંબંધિત સમસ્યાઓ સર્જાઈ શકે છે. તેથી કોઈપણ નવો આહાર ધીમે-ધીમે શરૂ કરવો જરૂરી છે.
બે પેકેજ્ડ ફૂડ બ્રાન્ડ્સ વચ્ચે ફેરફાર કરવો પ્રમાણમાં સરળ હોઈ શકે છે, પરંતુ ઘરના રાંધેલા ખોરાકમાંથી તૈયાર પેકેજ્ડ ફૂડ તરફ જતી વખતે વિશેષ સાવધાની રાખવી જરૂરી બને છે. ઘરનો ખોરાક અને ડ્રાય પેટ ફૂડ ભેજ, સ્વાદ, રચના તથા કેલરીની ઘનતાની દૃષ્ટિએ અલગ હોય છે. સામાન્ય રીતે ઘરનો ખોરાક નરમ અને ભેજયુક્ત હોય છે, જ્યારે ડ્રાય પેટ ફૂડ એટલે કે કિબલમાં ભેજનું પ્રમાણ ઘણું ઓછું હોય છે. તેથી પ્રાણીને નવા ખોરાકનો સ્વીકાર કરવામાં અને તેના પાચનતંત્રને અનુકૂળ થવામાં સમય લાગી શકે છે. આ ઉપરાંત, બંને પ્રકારના આહારમાં રહેલા પોષક તત્ત્વો અને કેલરીના પ્રમાણમાં પણ તફાવત હોઈ શકે છે. આથી પ્રાણીની જરૂરિયાત મુજબ ખોરાકનું યોગ્ય પ્રમાણ નક્કી કરવું જરૂરી છે.
આહાર નિષ્ણાતોના મતે, કોઈપણ પાલતુ પ્રાણીનો આહાર 7થી 10 દિવસમાં ધીમે-ધીમે બદલવો એ સૌથી સુરક્ષિત પદ્ધતિ છે.
શરૂઆતનો તબક્કો: જૂના ખોરાકમાં માત્ર10થી 25 ટકા નવો ખોરાક ઉમેરો.
મધ્ય તબક્કો: દર બે-ત્રણ દિવસે જૂના ખોરાકનું પ્રમાણ ઘટાડતા જાઓ અને નવા ખોરાકનું પ્રમાણ વધારતા જાઓ.
અંતિમ તબક્કો: પ્રાણી નવા ખોરાકને સારી રીતે સ્વીકારી રહ્યું હોય અને પાચન સંબંધિત કોઈ સમસ્યા ન દેખાય તો ૭થી ૧૦ દિવસમાં તેને સંપૂર્ણપણે નવા આહાર પર લઈ જઈ શકાય છે.
શ્વાનની સરખામણીએ કેટલીક બિલાડીઓને નવો ખોરાક સ્વીકારવામાં વધુ સમય લાગી શકે છે. તેથી બિલાડીઓના કિસ્સામાં વિશેષ ધીરજ રાખવી જરૂરી છે. સંવેદનશીલ પાચનતંત્ર ધરાવતા પ્રાણીઓ માટે આ પ્રક્રિયા વધુ લાંબી પણ રાખવી પડી શકે છે.
ખોરાકના પ્રકાર પ્રમાણે તેના જથ્થાનું સંચાલન કરવું પણ એટલું જ જરૂરી છે. વેટ ફૂડમાં સામાન્ય રીતે પાણીનું પ્રમાણ ઘણું વધારે હોય છે, તેથી સમાન કેલરી મેળવવા માટે તેનો જથ્થો ડ્રાય ફૂડ કરતાં વધુ હોઈ શકે છે. બીજી તરફ, ડ્રાય ફૂડમાં કેલરીની ઘનતા વધુ હોવાથી તેનું પ્રમાણ ઓછું રાખવું પડે છે. પ્રાણી ડ્રાય ફૂડ ખાવામાં આનાકાની કરે તો શરૂઆતમાં કિબલમાં થોડું હૂંફાળું પાણી ઉમેરીને તેને નરમ બનાવી શકાય છે. જોકે તેમાં કોઈ ગ્રેવી કે અન્ય વસ્તુ ઉમેરતાં પહેલાં તે પ્રાણી માટે સુરક્ષિત અને તેના આહારને અનુરૂપ છે કે નહીં તેની ખાતરી કરવી જરૂરી છે.
પેટ ફૂડ પસંદ કરતી વખતે માત્ર આકર્ષક માર્કેટિંગ દાવાઓ અથવા ingredients listમાં કયો ઘટક પ્રથમ ક્રમે છે તેના આધારે નિર્ણય લેવો જોઈએ નહીં. માત્ર ઘટકોની યાદી પરથી ખોરાકની સંપૂર્ણ ગુણવત્તા નક્કી થઈ શકતી નથી. ખોરાક પ્રાણીની ઉંમર, વજન, જીવનશૈલી અને આરોગ્યની જરૂરિયાતોને અનુરૂપ સંપૂર્ણ તથા સંતુલિત પોષણ આપે છે કે નહીં, તેમાં કેટલી કેલરી છે, ખવડાવવાની સૂચના શું છે અને ઉત્પાદક ગુણવત્તા નિયંત્રણ અંગે પૂરતી માહિતી આપે છે કે નહીં,આ તમામ બાબતો તપાસવી જરૂરી છે. કોઈ શંકા હોય અથવા પ્રાણીને અગાઉથી કોઈ સ્વાસ્થ્ય સમસ્યા હોય તો પશુચિકિત્સકની સલાહ લેવી જોઈએ.
આહાર પરિવર્તન દરમિયાન મળ થોડો નરમ થવો અથવા થોડો સમય નવો ખોરાક ખાવામાં આનાકાની કરવી સામાન્ય હોઈ શકે છે. પરંતુ વારંવાર ઊલટી, સતત ઝાડા, લોહીવાળો અથવા કાળા રંગનો મળ, વધુ પડતી સુસ્તી, પેટમાં દુખાવો, પાણી ન પીવું અથવા અન્ય અસામાન્ય લક્ષણો જણાય તો તાત્કાલિક પશુચિકિત્સકનો સંપર્ક કરવો જોઈએ. પ્રાણી ખાવાનું સંપૂર્ણપણે બંધ કરે, ખાસ કરીને બિલાડીના મામલે તો 48 કલાક સુધી રાહ જોવી યોગ્ય નથી. બિલાડી 24 કલાક સુધી ખોરાક ન લે તો પણ પશુચિકિત્સકની સલાહ લેવી હિતાવહ છે. નવો ખોરાક બંધ કરીને જૂનો આહાર ફરી શરૂ કરવો જોઈએ કે નહીં, તે પણ પશુચિકિત્સકની સલાહથી નક્કી કરવું જોઈએ, કારણ કે કેટલીક પરિસ્થિતિમાં જૂનો ખોરાક પણ સમસ્યાનું કારણ હોઈ શકે છે. ઉતાવળે કરવામાં આવેલો ફેરફાર પાચનતંત્રને અસર કરવાની સાથે પ્રાણીના મનમાં નવા ખોરાક પ્રત્યે અણગમો પણ પેદા કરી શકે છે. તેથી તેના આરોગ્ય અને આહાર પ્રત્યેના સ્વીકારને જાળવી રાખવા માટે ધીરજપૂર્વક, આયોજનબદ્ધ રીતે અને પ્રાણીની પ્રતિક્રિયા પર નજર રાખીને આહાર બદલવો એ જ ઉત્તમ ઉપાય છે.
