મુંબઈમાં મતદાનનું પ્રમાણ કેમ ઘટ્યુ છે?

Published: 13th October, 2014 06:01 IST

મુંબઈને પોતાનું માનનારા અને મુંબઈમાં હિત ધરાવનારા ૩૦ ટકા મતદાતાઓ જ છે. આ ૩૦ ટકા જ શહેરના પ્રશ્નોમાં રસ લે છે. બાકીનાઓ માટે મુંબઈ રોટલો રળવાનું સ્થાન છે, એક ડોર્મેટરી છે જ્યાં તેઓ રાત ગુજારે છે. મુંબઈ સાથે તેમનો ભાવનાત્મક સંબંધ નથી




કારણ-તારણ - રમેશ ઓઝા

સમયના વહેવા સાથે દરેક શહેરની પ્રોફાઇલ બદલાતી હોય છે એમ મુંબઈની પણ બદલાઈ છે. ૧૯૫૨માં પહેલી સામાન્ય ચૂંટણી યોજાઈ ત્યારે મુંબઈ મુખ્યત્વે મરાઠી શહેર હતું જે અત્યારે કોસ્મોપૉલિટન શહેર છે. મુંબઈની મરાઠી અસ્મિતા ક્રમશ: પાતળી પડી રહી છે અને શહેરના જાહેર જીવનમાં ગુજરાતીઓનો જે પ્રભાવ હતો એ લુપ્ત થઈ ગયો છે. મુંબઈના વિસ્તારો જે-તે કોમવિશેષથી ઓળખાતા હતા અને એની પણ પોતાની અસ્મિતા હતી. દેખીતી રીતે એ સમયના રાજકારણને એ સમયનું મુંબઈ પ્રભાવિત કરતું હતું. આજે બદલાયેલા શહેરમાં મુંબઈનું રાજકારણ પણ બદલાયું છે.

કેટલાક લોકો મુંબઈમાં ગુજરાતીઓના ઘટેલા રાજકીય પ્રભાવ વિશે રોદણાં રડે છે જેનો કોઈ અર્થ નથી. એ સમયનું મુંબઈ મુંબઈ રાજ્યની રાજધાની હતું જેમાં ગુજરાતનો સમાવેશ થતો હતો. દ્વિભાષિક મુંબઈ રાજ્યના વિભાજન પછી ગુજરાત અને ગુજરાતીઓ મુંબઈમાં વર્ચસ ગુમાવે એ સ્વાભાવિક છે. અતીતને યાદ કરીને છાજિયા લેવાથી એ સમય પાછો ફરવાનો નથી. હકીકત એ છે કે મુંબઈ શહેરમાં હવે મરાઠીઓ પણ વર્ચસ ગુમાવી રહ્યા છે. આજે નહીં તો કાલે મુંબઈ અલગ રાજ્ય બનવાનું છે અને એની પોતીકી અસ્મિતા વિકસવાની છે. છીછરા અસ્મિતાવાદીઓ આમાં કાવતરાં અને અન્યાય જોઈ રહ્યા છે. શું સમય કાવતરાંથી બદલાતો હોય છે?

‘ટાઇમ્સ ઑફ ઇન્ડિયા’એ મુંબઈમાં મતદાનના પ્રમાણ અને પેટર્ન વિશે સ્ટોરી આપી છે. ૧૯૫૨થી ૧૯૭૮ સુધી મુંબઈમાં ૬૦ ટકાથી વધુ મતદાન થતું હતું જે આજે ૫૦ ટકાની અંદર આવી ગયું છે. એ એવો સમય હતો જ્યારે મતદાનની ટકાવારીમાં મુંબઈ મોખરે રહેતું હતું. ૧૯૬૦માં મહારાષ્ટ્રની રચના થયા પછી ૧૯૬૨માં મહારાષ્ટ્ર વિધાનસભાની યોજાયેલી પહેલી ચૂંટણીમાં મહારાષ્ટ્રના ૬૦.૪ ટકા મતદાતાઓએ મતદાન કર્યું હતું એની સામે મુંબઈના ૬૧.૮ ટકા મતદાતાઓએ મતદાન કર્યું હતું. ૧૯૬૭ અને ૧૯૭૨ની વિધાનસભાની ચૂંટણીમાં મહારાષ્ટ્રની તુલનામાં મુંબઈમાં વધારે મતદાન થયું હતું. ૧૯૭૮માં પહેલી વાર એવું બન્યું કે મહારાષ્ટ્રના ૬૭.૬ ટકા મતદાતાઓની તુલનામાં મુંબઈના ૬૦.૯ ટકા મતદાતાઓએ મતદાન કર્યું હતું. મુંબઈમાં મતદાનનું પ્રમાણ ઘટવાની શરૂઆત એ પછી થઈ હતી. ૧૯૮૦ની વિધાનસભાની ચૂંટણીમાં સૌથી ઓછું ૩૭.૧ ટકા મતદાન થયું હતું, જ્યારે જનતા પાર્ટીના નેતાઓએ આપસમાં લડીને મુંબઈના મતદાતાઓને નિરાશ કર્યા હતા. ૧૯૭૮ પછીથી સરેરાશ ૪૭ ટકાની આસપાસ મતદાન થાય છે. ૧૯૯૦માં ૫૪ ટકા મતદાન થયું હતું જેમાં સંઘ પરિવારના રામજન્મભૂમિ આંદોલનનો જુવાળ હતો અને ૧૯૯૫માં ૫૮.૭ ટકા મતદાન થયું હતું, જ્યારે મહારાષ્ટ્રમાં પહેલી વાર શિવસેના-BJPની સરકાર સત્તામાં આવી હતી. ૨૦૦૯ની વિધાનસભાની ચૂંટણીમાં ૪૬.૧ ટકા મતદાન થયું હતું.

મુંબઈમાં સૌથી ઓછું મતદાન કોલાબા અને ઉમરખાડીમાં થાય છે. મહારાષ્ટ્ર વિધાનસભાની અત્યાર સુધીમાં યોજાયેલી ૧૧ ચૂંટણીઓમાં કોલાબામાં સાત વખત સૌથી ઓછું મતદાન થયું હતું. કોલાબાની સરેરાશ ૪૦ ટકાની આસપાસ છે. ૧૯૮૦ની વિધાનસભાની ચૂંટણીમાં ઉમરખાડીમાં કેવળ ૨૭.૯ ટકા મતદાન થયું હતું.

શા માટે મુંબઈમાં મતદાનનું પ્રમાણ ઘટ્યુ છે? આનું એક કારણ મુંબઈમાં કાપડમિલો બંધ પડી ગઈ એ આપવામાં આવે છે. લાલબાગ પરેલના ગિરણગાવ તરીકે ઓળખાતા વિસ્તારોમાં જ્યારે કાપડમિલો ધમધમતી હતી ત્યારે એ વિસ્તારમાં રહેતા મરાઠી મઝદૂરો મોટા પ્રમાણમાં અને સાગમટે મતદાન કરતા હતા. કાપડમિલો બંધ પડવાને કારણે મજૂર આંદોલન સમાપ્ત થઈ ગયું અને બેકાર થઈ ગયેલા મજૂરો એ વિસ્તારોમાંથી હટી ગયા અથવા તેમણે હટી જવું પડ્યું હતું. અત્યારે ગિરણગાવ કમર્શિયલ ઝોનમાં ફેરવાઈ ગયું છે.

બીજું કારણ એ છે કે પહેલાંના યુગમાં રાજકીય પક્ષો, નેતાઓ અને કાર્યકરો સાથે મતદાતાઓનો જે ભાવનાત્મક સંબંધ હતો એ હવે સમાપ્ત થઈ ગયો છે. રાજકારણનું વ્યવસાયીકરણ થઈ ગયું છે અને વિચારધારાનો અંત આવી ગયો છે. આ સ્થિતિમાં વૈચારિક અનુબંધ ધરાવનારા મતદાતાઓ ઉદાસીન થઈ ગયા છે. આ ઉપરાંત જૂના ચોક્કસ કોમની બહુમતી અને અસ્મિતા ધરાવનારા વિસ્તારો તૂટી ગયા છે એટલે પણ મતદાનનું પ્રમાણ ઘટ્યુ છે. ગિરગામ હવે મરાઠીઓનું નથી રહ્યું અને ભુલેશ્વર ગુજરાતીઓનું નથી રહ્યું. આવું જ પરાંઓમાં પણ થયું છે. કોસ્મોપૉલિટન મુંબઈમાં મતદાતાને કોઈ રાજકારણી પોતાનો નથી લાગતો.

ત્રીજું કારણ એ છે કે મુંબઈમાં મોટી સંખ્યામાં એવા લોકો વસે છે જેમને માટે મુંબઈ શહેર કાયમ માટે વસવા માટેનું શહેર નથી. તેઓ સતત જૉબ બદલતા રહે છે અને જૉબ સાથે શહેર પણ બદલતા રહે છે. આજે મુંબઈની ૫૦ ટકા કરતા વધુ વસ્તી ઝૂંપડપટ્ટીમાં રહે છે તો કેટલાકના નસીબમાં ઝૂંપડું પણ નથી. બીજા વીસેક ટકા જેટલા લોકો એવા છે જેની પાસે પોતાની માલિકીનો ફ્લૅટ પણ નથી, તેઓ ભાડે રહે છે. જે જાબ અને શહેર બદલતા રહેતા હોય, જેમનું મુંબઈ કાયમી વસવાટનું શહેર ન હોય અને પોતાની માલિકીની જગ્યા ન હોય તેમને મુંબઈના સ્થાનિક રાજકારણમાં રસ ન હોય એ સ્વાભાવિક છે. તેઓ કાનૂની જરૂરિયાત માટે ફોટો-આઇડેન્ટિટી મેળવવા મતદારયાદીમાં નામ નોંધાવે છે, પણ તેમને માટે આ શહેર પોતાનું હોતું નથી. ખરું પૂછો તો મુંબઈને પોતાનું માનનારા અને મુંબઈમાં હિત ધરાવનારા ૩૦ ટકા મતદાતાઓ જ છે. આ ૩૦ ટકા મુંબઈગરા શહેરના પ્રશ્નોમાં રસ લે છે અને બાકીના માટે મુંબઈ રોટલો રળવાનું સ્થાન છે અને શહેર એક ર્ડોમેટરી છે જ્યાં એ રાત ગુજારે છે.

Loading...
 
 
This website uses cookie or similar technologies, to enhance your browsing experience and provide personalised recommendations. By continuing to use our website, you agree to our Privacy Policy and Cookie Policy. OK