જન્મજાત હાર્ટમાં ખોડ હોય તો એને ઓળખવી કઈ રીતે?

મોટા ભાગની ખોડ સર્જરી દ્વારા ઠીક થઈ શકે છે જો એનું સમયસર નિદાન થાય તો. આપણે ત્યાં બાળકોનું સમયસર નિદાન ન થવા પાછળ જે કારણો છે એને આજે સમજવાનો પ્રયાસ કરીએ

heart

જિગીષા જૈન

હાલમાં સુરતના ૮ મહિનાના આયુષ મહેતાનું મુંબઈમાં હાર્ટ ઑપરેશન થયું. આયુષને જન્મજાત હાર્ટમાં ખોડ હતી, જે સર્જરી દ્વારા દૂર કરવામાં આવી. આયુષની આ ખોડ તે ૭-૮ મહિનાનો થયો ત્યારે સામે આવી. તેનાં માતા-પિતાને આ વાતનો કોઈ અંદાજ જ નહોતો કે તેને જન્મજાત તકલીફ છે, જેને લીધે જ્યારે તેઓ મુંબઈ ઇલાજ માટે આવ્યાં ત્યારે તેની સર્જરી ઇમર્જન્સીમાં કરવી પડે એમ હતી. જો સર્જરીમાં મોડું થયું હોત તો આયુષ બચ્યો ન હોત. આઉષ એટલો નસીબદાર હતો કે તે બચી ગયો, પરંતુ ભારતમાં ઘણાં બાળકો સમયસર નિદાન ન થવાને લીધે હાર્ટ-પ્રૉબ્લેમને કારણે મૃત્યુ પામે છે. વર્લ્ડ હાર્ટ ફેડરેશન અનુસાર દુનિયામાં દર ૧૦૦ વ્યક્તિએ ૧ વ્યક્તિને જન્મજાત હાર્ટ-પ્રૉબ્લેમ હોય છે. તકલીફ એ વાતની છે કે હૃદયની ખામીની તકલીફ આટલી સામાન્ય હોવા છતાં લોકો આ બાબતે ગફલતમાં રહી જાય છે અથવા તો બીજા કોઈ પણ કારણસર એવું બને છે કે બાળકનું નિદાન સમયસર થતું નથી અને ઇલાજ સમય પર ન મળવાને લીધે બાળક મૃત્યુ પામે છે. આપણે ત્યાં આવું શા માટે થાય અને કયા પ્રકારની જાગૃતિની જરૂર રહે છે એ આજે સમજીએ.

મૃત્યુઆંક મોટો

હાર્ટની ખોડ સાથે જન્મનારાં બાળકોનું કાં તો નિદાન સમયસર નથી થતું, કારણ કે દરેક જગ્યાએ હેલ્થકૅર સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ નથી હોતી. આ સિવાય મોટા ભાગે આ પ્રકારની તકલીફમાં એક જ ઇલાજ હોય છે અને એ છે સર્જરી. હાર્ટમાં જે પણ તકલીફ હોય એને સર્જરી દ્વારા દૂર કરવામાં આવે છે, પરંતુ આ સર્જરી સસ્તી તો હોતી નથી. દરેક વ્યક્તિ આ સર્જરી કરાવી શકે અને એટલો ખર્ચ આપી શકે એવું હોતું નથી અને બધાં બાળકો આયુષ જેટલાં નસીબદાર પણ નથી હોતાં કે તેને દાન મળે અને અને તે બચી જાય. હાર્ટની ખોડને લીધે મરનારાં બાળકોની સંખ્યા ઘણી વધારે છે. આ બાબતે એસ. એલ. રાહેજા ફોર્ટિસ હૉસ્પિટલના પીડિયાટ્રિક કાર્ડિઍક અને ટ્રાન્સપ્લાન્ટ સર્જરીના હેડ ડૉ. વિજય અગ્રવાલ કહે છે, ‘જો આપણી પાસે ૧૦૦ હાર્ટની ખોડવાળાં બાળકો હોય તો એમાંથી માંડ વીસ બાળકો એવાં છે જે ૭-૮ મહિના સુધી જીવી જાય છે. બાકીનાં બાળકો એનાથી પણ ઓછું આયુષ્ય ધરાવે છે. આમ પણ હાર્ટની ખોડ મોટા ભાગે એવી હોય છે કે એમાં તાત્કાલિક સર્જરી કરવી અનિવાર્ય હોય છે, જે જુદા-જુદા કારણસર શક્ય ન બનતાં બાળકને ગુમાવવાનો વારો આવે છે.’

ચામડીનો રંગ

જન્મથી બાળકને હૃદયમાં પ્રૉબ્લેમ હોય તો તે બ્લુ દેખાતું હોય છે. બાળકનું આવું બ્લુ દેખાવું એ ખૂબ જ મહત્વનું ચિહ્ન છે જેના દ્વારા ખબર પડે છે કે નક્કી બાળકના હાર્ટમાં તકલીફ છે. પરંતુ આ મહત્વનું ચિહ્ન હંમેશાં લોકો ઓળખી શકતા નથી, જે વિશે ફોડ પાડતાં ડૉ. વિજય અગ્રવાલ કહે છે, ‘ભારતીય બાળકોનો વાન ઘઉંવર્ણો કે કાળો હોય છે. હાર્ટની ખામીને લીધે જ્યારે બાળક બ્લુ દેખાય છે ત્યારે તે એકદમ બ્લુ નથી હોતું, થોડો બ્લુ જેવો અણસાર જ હોય છે. જો બાળક ગોરું હોય તો એકદમ જ ફરક સામે આવે છે, પરંતુ જો બાળક ગોરું ન હોય તો ચામડીમાં આવેલો ફરક એકદમ ઓળખાતો નથી. ઓળખાવામાં મોડું થાય છે. બીજાં ચિહ્નો સામે આવે ત્યારે જ માતા-પિતા બાળકને ડૉક્ટર પાસે લઈ જાય છે. આમ નિદાન મોડું થતું હોય છે.’

અંધશ્રદ્ધા

જન્મેલા બાળકની ચામડીનો રંગ બ્લુ થાય એ કોઈ ચમત્કારી ઘટના લોકોને લાગતી હોય છે. આપણા દેશમાં જ્યાં અંધશ્રદ્ધાનો વ્યાપ ઘણો વધારે છે ત્યાં એવા કિસ્સાઓ પણ જોવા મળે છે કે બાળકનો રંગ જો બ્લુ થાય તો તેને ચમત્કારિક બાળક માનવામાં આવે અથવા તો એવું લાગે કે બાળકને કોઈ ભૂત-પ્રેત કે વળગણ છે. એવા પણ ઘણા કિસ્સાઓ બને છે કે બાળક બ્લુ રંગનું થાય તો લોકો તેને ડૉક્ટર પાસે લઈ જવાને બદલે ભૂવા કે તાંત્રિક પાસે લઈ જાય છે. આમાં સમય વેડફાય છે અને બાળકનું નિદાન જલદી નથી થઈ શકતું. તેને સમયસર ઇલાજ નથી મળી શકતો. આ રીતે ક્યારેક આપણે બાળકને બચાવી શકતા નથી.

શું કરવું?

જ્યારે બાળકને જન્મથી જ હાર્ટમાં પ્રૉબ્લેમ હોય તો એનું નિદાન જેટલું જલદી થાય અને ઇલાજ જેટલો બને એટલો જલદી કરાવવામાં આવે એટલું તેનું જીવન લંબાય છે. આજે આપણી પાસે દરેક જાતના જન્મજાત હાર્ટ-પ્રૉબ્લેમ્સને પહોંચી વળે તેવા નિષ્ણાત ડૉક્ટર્સ અને ટ્રીટમેન્ટ બન્ને ઉપલબ્ધ છે અને જો જન્મજાત હાર્ટ-પ્રૉબ્લેમ્સવાળા લોકોને યોગ્ય ઇલાજ મળે તો તેઓ લાંબું અને સ્વસ્થ જીવન જીવી શકે છે. ઘણી વાર બેદરકારીને લીધે એવું બને છે કે નિદાન કરવામાં મોડું થઈ જાય છે અથવા ઘણા દરદીઓની વર્તમાન પરિસ્થિતિ સારી હોય તો લોકો ઑપરેશન ટાળતા હોય છે, જે ખોટું છે. દરદીને કયા પ્રકારના ઇલાજની જરૂર છે, તેને દવાઓ આપવી, ટ્રીટમેન્ટ ચલાવવી કે સર્જરી કરવી એનો નિર્ણય નિષ્ણાત ડૉક્ટર પાસે જ કરાવવો.

ચિહ્નો


કલ્યાણની ફોર્ટિસ હૉસ્પિટલનાં ઇન્ટરવેન્શનલ કાર્ડિયોલૉજિસ્ટ ડૉ. ઝાકિયા ખાન પાસેથી જાણીએ જન્મજાત હાર્ટમાં ખોડ હોય તો કયા પ્રકારનાં ચિહ્નો વડે એ ઓળખી શકાય.

૧. જન્મજાત આવતા હાર્ટ ડિસીઝને લોકો મોટા ભાગે દેશી ભાષામાં હૃદયમાં કાણું છે કે બીજી કોઈ પણ તકલીફ હોય તો બાળક બ્લુ એટલે કે ભૂરું જન્મ્યું છે એમ બોલતા હોય છે. પરંતુ હૃદયમાં કાણું હોવું એ જન્મજાત થતા હાર્ટ-પ્રૉબ્લેમ્સનો એક પ્રકાર છે. વળી જ્યારે હાર્ટ-પ્રૉબ્લેમ હોય ત્યારે ઘણાં બાળકોમાં ઑક્સિજનવાળું શુદ્ધ લોહી અને ઑક્સિજન વગરનું અશુદ્ધ લોહી એકબીજા સાથે ભળી જાય છે, જેને કારણે બાળકનો રંગ બ્લુ બની જાય છે. પરંતુ એવું જરૂરી નથી કે દરેક પ્રકારના હાર્ટ-પ્રૉબ્લેમમાં બાળકનો રંગ ભૂરો બની જાય. ઘણી વાર બાળક ઓછું ભૂરું પણ હોય અથવા બિલકુલ ભૂÊરું ન પણ હોય. છતાં આ એક મહત્વનું લક્ષણ છે.

૨. જો બ્લુ રંગનું ન હોય તો પણ જન્મ સમયે તેના શ્વાસમાં કે તેના ધબકારમાં કોઈ પણ જાતનો પ્રૉબ્લેમ જણાય તો એના પરથી ખ્યાલ આવી શકે છે.

૩. આ ઉપરાંત ઘણી વાર પ્રૉબ્લેમનાં કોઈ ખાસ લક્ષણ ન હોય, પરંતુ ધીમે-ધીમે મોટા થતા બાળકનો ગ્રોથ નબળો હોય, વજન ન વધતું હોય અથવા અવારનવાર માંદું પડતું હોય, જન્મ પછીના થોડા જ સમયમાં તેને ન્યુમોનિયા થયો હોય, તે માનું દૂધ બરાબર પી ન શકતું હોય તો તેને હાર્ટ-પ્રૉબ્લેમ હોવાની શક્યતા છે.

૪. આવું બાળક વારંવાર થાકી ખૂબ જતું હોય છે. એકદમ ઍક્ટિવ હોતું નથી.

૫. જન્મ બાદ બાળકને હાર્ટનો પ્રૉબ્લેમ છે કે નહીં એના નિદાન માટે દરેક ગાયનેકોલૉજિસ્ટ પાસે પલ્સ ઑક્સિમીટર નામનું સાધન રહેવું ખૂબ જરૂરી છે જેના વડે બાળકના ધબકારા અને તેનું ઑક્સિજન-લેવલ ચેક કરી શકાય, જેના દ્વારા જન્મ બાદ તરત જ બાળકને કોઈ પ્રૉબ્લેમ છે કે નહીં એ ચેક કરી શકાય છે. જો નિદાન જલદી થશે તો ઇલાજ પણ જલદી થઈ શકે છે.

Comments (0)Add Comment

Write comment
quote
bold
italicize
underline
strike
url
image
quote
quote
smile
wink
laugh
grin
angry
sad
shocked
cool
tongue
kiss
cry
smaller | bigger

security code
Write the displayed characters


busy
This website uses cookie or similar technologies, to enhance your browsing experience and provide personalised recommendations. By continuing to use our website, you agree to our Privacy Policy and Cookie Policy. OK