ઍન્ટિબાયોટિક કઈ રીતે વાપરવી એ તમને આવડે છે?

જ્યાં દવાઓ રોગ પર કામ જ નહીં કરે અને સામાન્ય ડાયેરિયા કે તાવથી પણ લોકો મરશે. આવું ન થાય એ માટે ઍન્ટિબાયોટિક દવાઓનો યોગ્ય ઉપયોગ કરતાં આપણે શીખીએ એ જરૂરી છે. હાલમાં વર્લ્ડ ઍન્ટિબાયોટિકઅવેરનેસ વીક ચાલી રહ્યું છે ત્યારે સમજીએ ઍન્ટિબાયોટિક રેઝિસ્ટન્સને

pills

જિગીષા જૈન

જ્યારે કોઈ પણ વ્યક્તિ બીમાર પડે છે, ખાસ કરીને માની લઈએ કે તેને કોઈ ઇન્ફેક્શન થયું છે અને તે ડૉક્ટર પાસે જાય ત્યારે ડૉક્ટર તેને ૩ દિવસનો ઍન્ટિબાયોટિક દવાઓનો કોર્સ લખી આપે છે. આ ત્રણ દિવસની દવા પછી પણ જ્યારે દરદીને સારું થતું નથી ત્યારે તે માને છે કે ડૉક્ટર બરાબર નથી અને તે બીજા ડૉક્ટર પાસે જાય છે. બીજા ડૉક્ટર તેને દવા બદલાવીને આપે છે અને તે વ્યક્તિ સાજી થઈ જાય છે. આમ તે માની બેસે છે કે પહેલો ડૉક્ટર બરાબર નહોતો, પરંતુ આ નવો ડૉક્ટર સારો છે. આ પ્રકારનો બનાવ ઘણા લોકો સાથે બન્યો જ હશે. પરંતુ ખરી વાત એ છે કે આમા ભૂલ ડૉક્ટરોની છે જ નહીં. આ હાલત પાછળ જવાબદાર પરિબળ છે ઍન્ટિબાયોટિક રેઝિસ્ટન્સ. છેલ્લાં કેટલાંય વર્ષોથી વર્લ્ડ હેલ્થ ઑર્ગેનાઇઝેશન આ બાબતે ખૂબ જ ગંભીર બની ગયું છે, જેને કારણે છેલ્લાં કેટલાંય વર્ષોથી વર્લ્ડ હેલ્થ ઑર્ગેનાઇઝેશન દર વર્ષે ઍન્ટિબાયોટિક અવેરનેસ વીક ઊજવે છે. આ વર્ષે ૧૩થી ૧૯ નવેમ્બર સુધી આ અઠવાડિયું ચાલી રહ્યું છે ત્યારે સમજીએ જેની કલ્પના પણ ડરાવનારી છે એ મહામારી એટલે કે ઍન્ટિબાયોટિક રેઝિસ્ટન્સ શું છે.

રેઝિસ્ટન્સ

કોઈ પણ દવાનું રેઝિસ્ટન્સ ડેવલપ થવું એટલે કે જે દવા અમુક પ્રકારના બૅક્ટેરિયા પર લાગુ પડતી હતી થોડા સમય પછી એ જ બૅક્ટેરિયા પર એ દવા લાગુ પડતી નથી. આવું કઈ રીતે શક્ય છે એ સમજવા માટે આપણે ડાર્વિનના ઉત્ક્રાંતિવાદને સમજવો જરૂરી છે. એ મુજબ કુદરતમાં ટકી રહેવા માટે કોઈ પણ પ્રાણીએ કુદરત સામે સતત ઝઝૂમતા રહેવું પડે છે અને પ્રતિકૂળ પરિબળો સાથે અનુકૂળતા સાધવી પડે છે. આ ટકી રહેવાની શક્તિ જેની પાસે છે તે જ આગળ જીવી શકે છે, બાકીના બધા મૃત્યુ પામે છે. આ સિદ્ધાંતને દવાઓની અસર સાથે સરખાવીને સમજાવતાં જનરલ ફિઝિશ્યન ડૉ. સુશીલ શાહ કહે છે, ‘માની લઈએ કે ન્યુમોનિયાના રેઝિસ્ટન્સ પર એક પ્રકારની દવા કામ કરી રહી છે. એટલે કે એ દવાથી એના બૅક્ટેરિયા મરી રહ્યા છે. હવે ધીમે-ધીમે જે મરી રહ્યા છે એ બૅક્ટેરિયામાંથી અમુક સશક્ત બૅક્ટેરિયા છે જે એ દવા સામે લડશે અને જીવતા રહેવાની કોશિશ કરશે અને ધીમે-ધીમે એ દવા સાથે સાનુકૂળતા સ્થાપશે. એ બૅક્ટેરિયામાંથી જે બીજા બૅક્ટેરિયા જન્મશે એ આ શક્તિ સાથે જ જન્મ લેશે અને વધુ પ્રબળતાથી એ દવા સામે લડશે અને અંતે બૅક્ટેરિયા પેદા કરશે એટલે કે પછીથી એ દવાની અસર એ બૅક્ટેરિયા પર થશે જ નહીં.’

સમૂહ પર અસર


આમ એ બૅક્ટેરિયા વધુ શક્તિશાળી બની જશે. વળી મહત્વની વાત એ છે કે આ કોઈ એક બૅક્ટેરિયાની વાત નથી, બૅક્ટેરિયાનો સમગ્ર સમૂહ એ દવા માટે રેઝિસ્ટન્સ ડેવલપ કરશે અને એને કારણે શક્તિશાળી બનેલા આ બૅક્ટેરિયા હવે જે-જે વ્યક્તિ પર અટૅક કરશે તેને-તેને એ જૂની દવા લાગુ નહીં જ પડે અને તેના માટે નવી દવાની જરૂર પડશે જે વધુ હાઈ પાવરવાળી હોવી જરૂરી છે. આ સમગ્ર પ્રક્રિયા બીજી દવાઓમાં પણ લાગુ પડે જ છે જે રીતે ઍન્ટિબાયોટિક દવાઓમાં લાગુ પડે છે. જો આ જ રીતે ચાલ્યા કરે તો હાઈ પાવરવાળી દવાઓનો પણ અંત ક્યાંક તો આવે જ અને જો એમ થયું તો કદાચ એવું પણ થઈ શકે કે ઍન્ટિબાયોટિક દવાઓનો જ અંત થઈ જાય અને એ કોઈ પણ પ્રકારની દવાઓ બૅક્ટેરિયા પર કામ કરે જ નહીં.

ડૉક્ટરોની તકલીફ

મોટા ભાગે રેઝિસ્ટન્સને કારણે કઈ દવા ખરેખર કામ લાગી શકે એ ડૉક્ટરો ટ્રાયલ અને એરરની મદદથી જ જાણી શકે છે. એ સમજાવતાં ડૉ. સુશીલ શાહ કહે છે, ‘જેમ કે આજકાલ ટાઇફૉઇડની અસર જણાય છે તો શરૂઆતના જે બે-ત્રણ દરદી હશે તેમને જે દવા આપવામાં આવશે એ એક ટ્રાયલ હશે કે આ દવાઓ તેમના પર લાગુ પડે છે કે નહીં. જો લાગુ પડે તો એ જ દવાઓ બીજા દરદીઓને પણ આપવામાં આવશે; કારણ કે રેઝિસ્ટન્સ હંમેશાં કમ્યુનિટી, એરિયા અથવા શહેર પ્રમાણે ફેલાતું હોય છે. વળી કઈ દવાઓ ખરા અર્થમાં લાગુ પડશે જ એ ક્યારેય ચોક્કસપણે કહી શકાય નહીં.’

રોઝિસ્ટન્સને રોકી ન શકીએ, ધીમું પાડી શકીએ

વર્લ્ડ હેલ્થ ઑર્ગેનાઇઝેશનને એ ચિંતા છે કે દુનિયા ફરીથી એ સમયમાં જઈ રહી છે જ્યાં ઍન્ટિબાયોટિક હતી જ નહીં અને એક સામાન્ય ઇન્ફેક્શન કે નાનકડી ઇન્જરીથી પણ લોકો મરી જતા હતા. ઍન્ટિબાયોટિક એવી દવાઓ છે જેના થકી લોકો લાંબું અને સ્વસ્થ જીવન જીવી શકવા સક્ષમ બન્યા હતા. પરંતુ ફરીથી દુનિયા એ દિશામાં જઈ રહી છે જ્યાં આ દવાઓ કામ નહીં કરે. એનાથી જે વિનાશ સર્જા‍શે એની તો કલ્પના કરવી પણ મુશ્કેલ છે. આ રેઝિસ્ટન્સને રોકવું તો શક્ય નથી, પરંતુ અમુક સામાન્ય બાબતોથી આપણે એને ધીમું પાડી શકીએ છીએ.

ધ્યાનમાં રાખો


ઘણી વખત લોકો જૂના પ્રિસ્ક્રિપ્શન વાપરતા હોય છે. જેમ કે ૬ મહિના પહેલાં તાવ આવેલો એમાં જે દવા ડૉક્ટરે લખી દીધેલી એ જ દવા અત્યારે જે તાવ આવે છે એ માટે બરાબર છે એવું માનીને એ જ ઍન્ટિબાયોટિક દવાઓ લઈ લે છે, જે ખોટું છે.

આ ઉપરાંત સીધી કેમિસ્ટ પાસેથી પણ ગમે તે દવા લેવી નહીં, કારણ કે જો તે હેવી ડોઝ ઍન્ટિબાયોટિક આપી દે જેની જરૂર જ ન હોય અને એને કારણે રેઝિસ્ટન્સ ડેવલપ થાય છે. આમ ઍન્ટિબાયોટિક દવાઓ ક્યારેય ડૉક્ટરને પૂછ્યા વગર લેવી નહીં.

ઍન્ટિબાયોટિક દવાઓ મોટા ભાગે ત્રણ કે પાંચ દિવસ માટે આપવામાં આવે છે, જે નિશ્ચિત સમયે જ ખાવી જરૂરી રહે છે અને એમાં ગૅપ પડવા ન દેવો પણ જરૂરી છે. એટલે કે જો ડૉક્ટરે ૩ દિવસની દવા આપી હોય અને તમે બે દિવસ જ એ દવા લો અને પછી ન લો તો બીમારીમાં તો રાહત નથી જ થતી સાથે-સાથે રેઝિસ્ટન્સ પણ ડેવલપ થાય છે અને પછી રોગ વધતાં હેવી ઍન્ટિબાયોટિક લેવી પડે છે.

જ્યારે આ પ્રકારની લાપરવાહી થાય છે ત્યારે વ્યક્તિ પોતાને જ નહીં, સમગ્ર કમ્યુનિટીને મુશ્કેલીમાં મૂકે છે; કારણ કે તેની લાપરવાહીને કારણે બૅક્ટેરિયા સશક્ત બને છે અને દવાઓ પ્રત્યે રેઝિસ્ટન્સ ડેવલપ કરી બીજા લોકો પર આક્રમણ કરે છે. આમ તેમને પણ દવાઓનો હેવી ડોઝ આપવો પડે છે.

Comments (0)Add Comment

Write comment
quote
bold
italicize
underline
strike
url
image
quote
quote
smile
wink
laugh
grin
angry
sad
shocked
cool
tongue
kiss
cry
smaller | bigger

security code
Write the displayed characters


busy
This website uses cookie or similar technologies, to enhance your browsing experience and provide personalised recommendations. By continuing to use our website, you agree to our Privacy Policy and Cookie Policy. OK