સવારે ઊઠો ત્યારે સાંધા જકડાયેલા હોય અને પેઇન થતું હોય તો...

બને કે આ દુખાવા પાછળ રૂમૅટૉઇડ આર્થ્રાઈટિસ જવાબદાર હોય. આ રોગનું નિદાન ઍવરેજ બે વર્ષ મોડું થાય છે, જેને કારણે વ્યક્તિના સાંધા હંમેશ માટે ડૅમેજ થઈ શકે છે એટલું જ નહીં, વ્યક્તિને જીવનભરની ખોડ પણ આવી શકે છે. આજે વર્લ્ડ આર્થ્રાઈટિસ ડેના દિવસે જાણીએ એના સમયસર નિદાનનું મહત્વ

pain

જિગીષા જૈન

આજે વર્લ્ડ આર્થ્રાઈટિસ ડે છે. આર્થ્રાઈટિસને આપણે આપણી ભાષામાં સંધિવા કહીએ છીએ. સમગ્ર દુનિયામાં આજે આ દિવસ ઊજવવાનું એકમાત્ર કારણ એ છે કે લોકોમાં આ રોગ પ્રત્યે સજાગતા વધે અને જાગૃતિ આવે જેનાથી લોકો સહન કર્યા કરવાને બદલે આ રોગનું નિદાન જલદી કરાવડાવે અને ઇલાજ શરૂ કરી દે. આ વર્ષે આ દિવસની ઉજવણી માટે નક્કી કરાયેલી થીમ છે : મોડું ન કરો, આજે જ જોડાઓ. આમ તો આર્થ્રાઈટિસના બે પ્રકાર છે. એક ઉંમરને કારણે હાડકાં પર લગતા ઘસારાને કારણે આવતો રોગ જેને ઑસ્ટિઓઆર્થ્રાઈટિસ કહે છે. આ રોગમાં અમુક અંશે જ ઇલાજ કામ લાગે છે, કારણ કે એ ઉંમર સંબંધિત છે. બીજો પ્રકાર છે રૂમૅટૉઇડ આર્થ્રાઈટિસ જેને રૂમૅટિક અને મસ્ક્યુલોસ્કેલિટલ ડિસીઝ પણ કહે છે. એક આંકડા મુજબ જેમને રૂમૅટૉઇડ પ્રૉબ્લેમ્સ હોય છે તેમનું નિદાન ઍવરેજ પાંચ વર્ષ મોડું થતું હોય છે. હકીકતે આ રોગની અસર દૈનિક જીવન પર પડતી હોય છે એટલું જ નહીં, જો એ રોગનું નિદાન સમયસર ન થયું તો જીવનભરની ખોટ પણ આવી શકે છે. આ રોગનું વહેલું નિદાન કઈ રીતે શક્ય છે અને શા માટે જરૂરી છે એ આજે સમજીએ. એ પહેલાં આ રોગ શું છે એ જાણી લઈએ.

રોગ

રૂમૅટૉઇડ આર્થ્રાઈટિસ એક ઑટોઇમ્યુન ડિસીઝ ગણાય છે. એટલે કે વ્યક્તિની ઇમ્યુનિટી જેને રોગપ્રતિકારક શક્તિ કહે છે એ પોતાની રીતે શરીરમાં જ અમુક પ્રકારનો પ્રતિકાર દર્શાવવા લાગે છે જેને કારણે શરીરમાં એવા રોગો જન્મે છે જે લગભગ જીવનભર તમારી સાથે રહે છે. આ રોગો સંપૂર્ણપણે મટાડી શકાય એવું હોતું નથી, પરંતુ એને કાબૂમાં ચોક્કસ રાખી શકાય છે. એ માટે ખૂબ જ જલદી એટલે કે રોગનાં ચિહ્નો દેખાય એવો તરત જ એનો ઇલાજ કરવો જરૂરી છે.

કોને થાય?

આ રોગ કોઈ પણ ઉંમરની કોઈ પણ વ્યક્તિને થઈ શકે છે, પરંતુ મોટા ભાગે એ ત્રીસથી પચાસ વર્ષની સ્ત્રીઓમાં થતો વધુ જોવા મળે છે. સ્ત્રીઓમાં આ રોગ વધુ જોવા મળે છે એ પાછળનું કારણ અને બીજાં કારણો જણાવતાં વૉકહાર્ટ હૉસ્પિટલ, મુંબઈ સેન્ટ્રલના રૂમૅટોલૉજિસ્ટ ડૉ. નીના ચિટણીસ કહે છે, ‘સ્ત્રીઓમાં હૉર્મોન્સનો બદલાવ આવે છે એ બદલાવ ક્યારેક આના માટે જવાબદાર હોઈ શકે છે. જે લોકો અમુક પ્રકારની હૉર્મોનલ ટ્રીટમેન્ટ લેતા હોય છે તેમનામાં પણ આ તકલીફ આવવાનું રિસ્ક રહેતું હોય છે. જે લોકોની ફૅમિલીમાં આ રોગ હોય તેમને પણ એ થવાની શક્યતા રહે છે. જોકે એવું જરાય જરૂરી નથી કે આ રોગ તેમને થાય જ. કોઈ કેસમાં થાય, કોઈમાં નહીં. બાકી આ રોગ પાછળ કોઈ ખાસ કારણ છે નહીં.’

નિદાન મોડું


એ હકીકત છે કે આ રોગમાં લોકો ખાસ જાગૃત હોતા નથી અને એનું નિદાન આવતાં વાર લાગી જાય છે એમ સમજાવતાં ડૉ. નીના ચિટણીસ કહે છે, ‘મેં એક રિસર્ચ કર્યું હતું થોડાં વર્ષો પહેલાં, જેમાં પણ એ જ પરિણામ મળ્યું હતું કે અમારા સુધી એટલે કે રૂમૅટોલૉજિસ્ટ સુધી પહોંચતાં જે આ રોગના નિષ્ણાત છે અને એનું નિદાન અને ઇલાજ સૌથી સારી રીતે કરી શકે છે એ લોકોને ઓછામાં ઓછાં બે વર્ષ નીકળી જાય છે. મારો અનુભવ કહે છે કે મોટા ભાગના લોકો આયુર્વેદ પાસે જાય છે ઇલાજ કરાવા. ઘણાબધા કેસમાં એ ખરેખર અસરકારક પણ હોય છે, પરંતુ એની અમુક મર્યાદા છે. જ્યારે એ ઇલાજ અસર કરવાનું બંધ થઈ જાય પછી પણ લોકો આગળ નથી વિચારતા કે તેમણે શું કરવું જોઈએ. બીજું એ કે સાંધાના દુખાવા માટે શરૂઆતમાં લોકો ફિઝિશ્યન પાસે પણ જાય છે જે તેમને પેઇનકિલર્સ આપે છે. લોકો લાંબા ગાળા સુધી આ પેઇનકિલર્સ ખાઈને રોગને ટાળે છે. આ દરમ્યાન રોગ વધી જાય છે અને સતત આટલી પેઇનકિલર્સ ખાવાને લીધે તેમના શરીર પર ખરાબ અસર થાય છે.’

નિદાનમાં મોડું થાય ત્યારે...


કોઈ પણ કારણસર જ્યારે રૂમૅટિઝમ તમને લાગુ પડે અને તમે એના નિદાન કે ઇલાજમાં મોડા પડો ત્યારે શું થઈ શકે છે? આ પ્રશ્નનો જવાબ આપતાં ડૉ. નીના ચિટણીસ કહે છે, ‘આ રોગ એવો છે કે શરૂઆતમાં તો સાંધામાં દુખાવો થાય. એ છ મહિના રહે, પરંતુ છ મહિના પછી સાંધા ડૅમેજ થવાનું શરૂ થઈ જાય. એક વખત સાંધા ડૅમેજ થાય પછી એ ક્યારેય રિપેર થતા નથી. એ ડૅમેજને પાછું ઠીક કરી શકાતું નથી. એવું પણ થાય છે કે માણસને હંમેશ માટેની ખોડ આવી જાય જેને લીધે તેના દૈનિક જીવનમાં ઘણી તકલીફ ઊભી થાય. આ સિવાય રૂમૅટિઝમની તકલીફને કારણે વ્યક્તિને સેકન્ડરી ઑસ્ટિઓઆર્થ્રાઈટિસ પણ થઈ શકે છે. આ વધુ ખરાબ પરિસ્થિતિ ગણી શકાય. આ કન્ડિશનને કારણે ત્રીસથી ૩૫ વર્ષના યુવાન લોકોને પણ હિપ રિપ્લેસમેન્ટ કરાવવું પડે છે. આમ ખૂબ જરૂરી છે કે તમે સમયસર નિદાન અને ઇલાજ કરાવો.’

શરૂઆતનાં લક્ષણો

આ રોગનાં શરૂઆતનાં લક્ષણો જાણીએ ડૉ. નીના ચિટનીસ પાસેથી અને ગફલતમાં રહ્યા વગર યોગ્ય સમયે નિદાન કરાવીએ જેથી નુકસાનથી બચી શકાય.

૧. આ પણ એક પ્રકારનો આર્થ્રાઈટિસ જ છે એટલે એમાં સાંધાઓ પર સોજો આવવાની, દુખાવો થવાની કે અકળાઈ જવાની પ્રક્રિયા થાય જ છે.

૨. આ રોગ આમ તો કોઈ પણ સાંધામાં થઈ શકે છે, પરંતુ મોટા ભાગે એ નાના સાંધાઓમાં વધુ જોવા મળે છે. એમાં પણ ખાસ કરીને હાથના નાના સાંધાઓમાં એ શરૂ થાય છે.

૩. આ આર્થ્રાઈટિસમાં સૌથી વધુ તકલીફ વ્યક્તિને સવારે ઊઠીને થાય છે, જેમાં સવારમાં સાંધા ખૂબ જ અકળાઈ જવાથી તેના હલનચલનમાં પ્રૉબ્લેમ થતો હોય છે.

૪. ઑસ્ટિઓઆર્થ્રાઈટિસથી ઊંધું આ પ્રકારના આર્થ્રાઈટિસમાં જ્યારે વ્યક્તિ આરામ કરે ત્યારે તેને તકલીફ વધે છે. પછી એ આરામ થોડા સમયનો કેમ ન હોય, તકલીફ તો થાય જ છે. આ દરદીઓને સવારે સૌથી વધુ તકલીફ થાય છે, કારણ કે એ આરામ સૌથી લાંબો હોય છે એટલે લાંબા આરામ પછી એ તકલીફ વધી જતી હોય છે.

૫. તકલીફ વધે ત્યારે સાંધા પાસેથી પછી કામ લેવું મુશ્કેલ બની જાય છે. જેમ કે હાથના નાના સ્નાયુઓમાં પ્રૉબ્લેમ હોય તો સવારે ઊઠે ત્યારે બ્રશ પકડવામાં પ્રૉબ્લેમ થાય છે. સ્ત્રીઓને લોટ બાંધવામાં તકલીફ થાય છે.

૬. જેમ-જેમ દિવસ ચડે એમ-એમ આ વ્યક્તિઓને સારું લાગવા લાગે છે. કામ કરતાં-કરતાં શરૂઆતમાં એક વખત તો એવું પણ લાગે કે જાણે ત્યાં કોઈ તકલીફ જ નહોતી, પરંતુ બીજા દિવસે સવારે તકલીફ પછી આવી જાય.

Comments (0)Add Comment

Write comment
quote
bold
italicize
underline
strike
url
image
quote
quote
smile
wink
laugh
grin
angry
sad
shocked
cool
tongue
kiss
cry
smaller | bigger

security code
Write the displayed characters


busy