સેલ્ફ એક્ઝામિનેશન મુંબઈની ફક્ત ૩૮ ટકા સ્ત્રીઓ જ કરે છે બ્રેસ્ટ-કૅન્સરના જલદી નિદાન માટે

આ એક સરળ અને અસરકારક રસ્તો છે જેના વડે આ પ્રકારના કૅન્સરને જલદી પકડી શકાય છે અને નિદાન જલદી થાય તો ઇલાજ પણ અસરકારક રીતે થઈ શકે છે. હાલમાં થયેલા રિસર્ચ દ્વારા સમજી શકાય છે કે સ્ત્રીઓ સમજે છે કે સેલ્ફ-એક્ઝામિનેશન જરૂરી છે છતાં કરતી નથી. જરૂરી છે કે સેલ્ફ-એક્ઝામિનેશનનું મહત્વ સમજીએ, એ કઈ રીતે કરી શકાય એ જાણીએ અને રેગ્યુલર કરીએ

breast

જિગીષા જૈન

આપણને જ્ઞાન હોય એનો અર્થ એવો બિલકુલ થતો નથી કે આપણે એ જ્ઞાનનો ઉપયોગ કે અમલ કરતા જ હોઈએ. આ વાતને સાબિત કરતું એક રિસર્ચ આપણી સામે છે. ઇન્ડિયન જર્નલ ઑફ મેડિકલ અને પીડિયાટ્રિક ઑન્કૉલૉજીમાં પશ્ચિમ ભારતમાં શહેરોમાં રહેતી સ્ત્રીઓમાં બ્રેસ્ટ-કૅન્સર માટે કેટલી જાગૃતિ છે એ જોવા માટે કરવામાં આવેલું એક રિસર્ચ પ્રકાશિત થયું હતું. આ રિસર્ચ અનુસાર મુંબઈમાં રહેતી ૯૦ ટકા સ્ત્રીઓ એ જાણે છે કે સ્તનમાં ગાંઠ જેવું લાગે તો બ્રેસ્ટ-કૅન્સર હોવાનો આ સામાન્ય સંકેત છે, પરંતુ એ જાણવા છતાં ૩૮ ટકા સ્ત્રીઓ નિયમિત રીતે બ્રેસ્ટ

સેલ્ફ-એક્ઝામિનેશન ટેસ્ટ કરે છે તથા બાકીની સ્ત્રીઓ સેલ્ફ-એક્ઝામિનેશન કરતી નથી. જાતે એ તપાસ કરવી કે તમારા સ્તનમાં કોઈ ખાસ ફેરફાર છે કે કંઈક ગાંઠ જેવું લાગે છે ખરું. એ અત્યંત સરળ અને અસરકારક રસ્તો છે અને છેલ્લા ઘણા સમયથી આ બાબતનો પ્રચાર-પ્રસાર થઈ રહ્યો છે જેને લીધે મોટા ભાગની સ્ત્રીઓ આ બાબતે માહિતી ધરાવે છે છતાં પોતે ચેક કરવાનું કામ કરતી નથી. ખબર હોવા છતાં સ્ત્રીઓ આવું કેમ નહીં કરતી હોય? કદાચ, મને આવું કંઈ નહીં થાય એ વાત પણ મનમાં હોઈ શકે છે, ખબર હોય છતાં પોતાના માટે સમય નહીં હોય અથવા પોતાનું ધ્યાન રાખવાની દરકાર નહીં હોય એમ પણ બને, બ્રેસ્ટ-કૅન્સર માટે મારી ઉંમર હજી ઘણી નાની છે એવું વિચારતી હોય, એવું પણ બને કે સ્ત્રીને સમજાય જ નહીં કે કઈ રીતે સેલ્ફ-એક્ઝામિનેશન કરવું જોઈએ, કારણ કે સેલ્ફ-એક્ઝામિનેશન કરવું જોઈએ એની બધાને ખબર હોય છે, પરંતુ એની રીત વિશે ખાસ જાણકારી નથી હોતી.

સર્વે

મહારાષ્ટ્ર, કર્ણાટક, ગુજરાત, લાહોર, પાકિસ્તાન જેવી બધી જગ્યાની મેડિકલ કૉલેજના લોકોએ મળીને કરેલા આ સ્ટડી એટલા માટે કરવામાં આવ્યા હતા કે બ્રેસ્ટ-કૅન્સર સંબંધિત કેટલું જ્ઞાન સ્ત્રીઓમાં છે અને તે એને કેટલું અનુસરે છે એ જાણી શકાય, જેમાં ફક્ત મુંબઈની વાત કરીએ તો મુંબઈની ૫૦૦ સ્ત્રીઓને આ રિસર્ચમાં લેવામાં આવી હતી જેમની ઉંમર ૧૮થી ૭૦ વર્ષની વચ્ચે હતી. આ સર્વે એપ્રિલ ૨૦૧૬થી લઈને સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૬ સુધી ચાલ્યો હતો. મહત્વની વાત એ છે કે રિસર્ચમાં જાણવા મળ્યું હતું કે સેલ્ફ-એક્ઝામિનેશન ફક્ત ૩૮ ટકા સ્ત્રીઓ જ કરે છે, જ્યારે ૮૫.૭૧ ટકા સ્ત્રીઓને આ ટેસ્ટ વિશે જાણકારી હતી અને ૯૦.૪૭ ટકા સ્ત્રીઓ માનતી હતી કે એ ખૂબ જરૂરી છે. જો આવું હોય તો સ્ત્રીઓ શા માટે ટેસ્ટ નથી કરતી? એના જવાબમાં મોટા ભાગે એવા જવાબ મળ્યા હતા કે બસ, નથી કર્યું ક્યારેય, આ બાબતે વિચાર નથી આવ્યો, મારા ડૉક્ટરે આ બાબતે મને કહ્યું નથી વગેરે. જોકે સેલ્ફ-એક્ઝામિનેશન વિશે ખાસ છોછ કોઈ અનુભવતું નહોતું, કારણ કે ૫૨.૩૮ ટકા સ્ત્રીઓએ કહ્યું હતું કે આ ટેસ્ટના ફાયદા છે એટલે અમને એ કરવામાં કોઈ વાંધો નથી.

સેલ્ફ-એક્ઝામિનેશન

બ્રેસ્ટ સેલ્ફ-એક્ઝામિનેશન એ એક અસરકારક ટેક્નિક છે જેના દ્વારા બ્રેસ્ટ-કૅન્સરનું વહેલું નિદાન શક્ય બને છે. જોઈ શકાય છે કે ૨૦ ટકા કેસમાં ફક્ત સેલ્ફ-એક્ઝામિનેશન દ્વારા બ્રેસ્ટ-કૅન્સરને પકડી શકાય છે. દરેક સ્ત્રીએ જાતે આ જાગૃતિ કેળવવી જોઈએ અને પોતાના માટે, પોતાની હેલ્થ માટે આ એક્ઝામિનેશન કરવું જ જોઈએ. આ સેલ્ફ-એક્ઝામિનેશન માટે શું ધ્યાન રાખવું જોઈએ એ સમજાવતાં હિન્દુજા હૉસ્પિટલ અને રિસર્ચ સેન્ટર - ખારનાં કન્સલ્ટન્ટ બ્રેસ્ટ-સજ્ર્યન ડૉ. રુચા કૌશિક કહે છે, ‘પ્રમાણિત ગાઇડલાઇન્સ અનુસાર દરેક સ્ત્રીએ દર મહિને સેલ્ફ-એક્ઝામિનેશન કરવું જ જોઈએ. ખાસ કરીને માસિક આવ્યા પછીના અઠવાડિયા કે ૧૦ દિવસમાં આ સેલ્ફ-એક્ઝામિનેશન કરવાનો યોગ્ય સમય છે. એનું કારણ એ છે કે માસિક આવ્યાના થોડા દિવસ પહેલાંથી બ્રેસ્ટમાં અમુક ફેરફાર આવે છે. બને કે બ્રેસ્ટ સખત થાય કે એમાં અમુક ગાંઠ જેવું લાગે પરંતુ માસિક પછી એ જતું રહે છે. માસિકને કારણે થતા બ્રેસ્ટના ફેરફાર સ્ત્રીના બ્રેસ્ટ-ચેકઅપ વખતે કોઈ ખોટાં અનુસંધાન ન આપે એ માટે માસિક પછીના અઠવાડિયામાં જ ચેક કરવું વધારે યોગ્ય છે. વળી દર મહિને એક જ સમયે જેમ કે માસિક પછીના સાતમા કે દસમા દિવસે એમ નક્કી કરીએ તો વગરભૂલ્યે દર મહિને આ જ સમયે ચેક કરવું વધુ યોગ્ય ગણાશે.’

કરવું શું?

સેલ્ફ-એક્ઝામિનેશન કઈ રીતે કરવું એ સમજીએ ડૉ. રુચા કૌશિક પાસેથી

એક ફુલ સાઇઝ અરીસા સામે કપડાં વગર ખુલ્લી છાતીએ ઊભાં રહો. હાથ એકદમ રિલૅક્સ રાખો. જો તમે ઊભા ન રહી શકતા હો તો બેસીને પણ આ એક્ઝામિનેશન થઈ શકે છે

બ્રેસ્ટને બન્ને બાજુએ ફેરવીને એકબીજા સાથે સરખાવો. કોઈ પણ ફેરફાર જેમ કે બ્રેસ્ટની સાઇઝ, આકાર, ઉપરની સ્કિનના રંગ કે ટેક્સચરમાં આવ્યો હોય તો એ નોંધો. જો બ્રેસ્ટનો કોઈ ભાગ રેડ થઈ ગયો હોય, કોઈ જગ્યાએ ખાડો હોય, ક્યાંકથી કોઈ ભાગ સંકોચાઈ ગયો હોય કે કોઈ જાતનું ખેંચાણ અનુભવાતું હોય તો એ નોંધો

બ્રેસ્ટમાં નિપલમાં કોઈ પ્રકારનો બદલાવ આવ્યો હોય જેમ કે બન્ને નિપલની દિશા જુદી-જુદી હોય, જેમ કે એક સીધી હોય અને એક થોડી ત્રાંસી લાગે અથવા એક બાજુ તરફ ખેંચાયેલી લાગે. બીજું એ કે નિપલની ત્વચામાં કોઈ ફેરફાર આવ્યો હોય તો એ ચકાસો

કોઈ વાર એમનેમ સમજ ન પડે તો બન્ને હાથ ઉપર સીધા કરો અને જુઓ કે બન્ને બ્રેસ્ટ અને નિપલ એક જ દિશા તરફ ઊંચકાય છે કે બન્નેમાં કોઈ ફરક દેખાય છે. આ પોઝિશનમાં રહેતાં કોઈ ફરક હશે તો એ તરત સામે આવી જશે

કમર પર હાથ રાખો અને નીચેની તરફ ઝૂકો. બ્રેસ્ટ જ્યારે નીચે તરફ જાય ત્યારે એ બન્નેના આકારમાં કોઈ ફેરફાર થાય છે કે નહીં એ ચકાસો

નિપલમાંથી થતો ડિસ્ચાર્જ બ્રેસ્ટ-કૅન્સરની ચોક્કસ ઓળખ આપી શકે છે, ખાસ કરીને જ્યારે આ ડિસ્ચાર્જ રેડ કે બ્લૅક કલરનો હોય ત્યારે. ડિસ્ચાર્જ ચકાસવા માટે નિપલને દબાવો નહીં, પરંતુ કપડા પર આવેલા ડિસ્ચાર્જ પરથી એના રંગને ઓળખો. એમનેમ પણ જો નિપલમાંથી કોઈ ડિસ્ચાર્જ થતો હોય તો ડૉક્ટરને બતાવવું જરૂરી છે

બ્રેસ્ટની ડાબી-જમણી ઉપરની અને ડાબી-જમણી નીચેની બાજુઓને એટલે કે હાથની હથેળી વડે દબાવીને ચકાસો. આંગળી વડે દબાવો નહીં, કારણ કે આંગળીએથી કદાચ પ્રૉપર ન સમજાય એવું પણ બને

આટલું પતે એટલે બેડ પર સૂઈ જાઓ અને બગલને પણ હથેળી વડે ચકાસો. બગલમાં કોઈ ગાંઠ છે કે કશું કડક લાગે છે ખરું એ સમજો

Comments (0)Add Comment

Write comment
quote
bold
italicize
underline
strike
url
image
quote
quote
smile
wink
laugh
grin
angry
sad
shocked
cool
tongue
kiss
cry
smaller | bigger

security code
Write the displayed characters


busy