જ્યારે સ્નાયુ ખેંચાઈ જાય ત્યારે

જ્યારે સ્નાયુની કૅપેસિટી કરતાં એની પાસે વધુ કામ લેવાય ત્યારે આ તકલીફ ઊભી થતી હોય છે. મોટા ભાગે એ નુકસાનકારક હોતી નથી, કારણ કે થોડી ક્ષણોમાં એ જાતે ઠીક થઈ જાય છે, પરંતુ જો તકલીફ વારંવાર થતી હોય તો એની પાછળના કારણને શોધવું જરૂરી બને છે

pain1

જિગીષા જૈન

રાત્રે સૂતી વખતે ઊંઘમાં પગની નસ ખેંચાઈ જાય અને સફાળા ઊભા થઈ જાઓ, પેઇનથી રાડ ફાટી જાય અને એક-બે મિનિટ સહન જ ન થાય એવી હાલતમાં લાગે કે અચાનક શું થયું અને થોડી વારમાં માંડ ઠીક થાય એટલે તમે રાહત અનુભવો.

કોઈ જગ્યાએ જાત્રામાં ગયા હો અને ડુંગર ચડ્યા હો તો પાછા આવો ત્યારે પગના ગોટલા ચડી ગયા હોય છે અને એ ભયંકર દુખતા હોય છે. એ ગોટલા રહે એટલા દિવસ દુખાવો સખત રહે છે અને પછી મટે છે.

ઉત્તરાયણમાં પતંગ ચગાવવી તો ખૂબ ગમે છે, પરંતુ દોરાને ખેંચી-ખેંચીને હાથની હાલત ખરાબ થઈ જાય છે. સ્નાયુ એકદમ કડક થઈ જાય છે અને ત્યાં દબાવો તો રાડ ફાટી જાય એવું દુખતું હોય છે.

ગરમીમાં દોડતી વખતે ઘણા રનર્સને આ અનુભવ થતો હોય છે કે દોડતાં-દોડતાં જ પગની નસ એવી ખેંચાય કે દોડનારો બેસી જાય છે. ઘણી વાર દુખાવો એવો હોય કે સહન જ ન થાય. જોકે થોડી વારમાં એ ઠીક પણ થઈ જાય છે.

જિમમાં વેઇટ ઉપાડતાં-ઉપાડતાં અચાનક જ પગ કે હાથનો સ્નાયુ ખેંચાય અને ભયંકર દુખાવો થાય, જેને લીધે વજન તો તાત્કાલિક છોડવું જ પડે; પરંતુ સ્નાયુ આખો ફાટી જાય અને એનો ઇલાજ કરાવો પડે ઉપર જણાવેલા બનાવોમાં એકાદ બનાવ ક્યારેક ને ક્યારેક તો તમારી સાથે બન્યો જ હશે. સ્નાયુનું જકડાઈ જવું, સ્નાયુનું ખેંચાઈ જવું કે પછી સ્નાયુમાં ગોટલો બની જવો. આ દરેક પરિસ્થિતિને અંગ્રેજીમાં મસલ ક્રૅમ્પ કહે છે, જેને સામાન્ય રીતે આપણે સ્નાયુનું ખેંચાઈ જવું જ કહીશું. આ સ્નાયુના ખેંચાઈ જવાની પ્રક્રિયા અચાનક અને તમારી મરજી કે જાણકારી વિરુદ્ધ બનતી ઘટના છે. આવું એક અથવા એકથી વધુ સ્નાયુઓ જોડે પણ થઈ શકે છે. જોકે સ્નાયુનું ખેંચાઈ જવું એ ખાસ નુકસાનકારક ઘટના હોતી નથી, પરંતુ એનાથી ચાલવું કે થોડા સમય માટે એ સ્નાયુ અને એની આજુબાજુના સ્નાયુઓને વાપરવું મુશ્કેલ બનતું હોય છે.

પગમાં જ થાય છે વધુ તકલીફ

મોટા ભાગે હાથ અને પગના સ્નાયુઓમાં જ આ તકલીફ ઉદ્ભવતી હોય છે. ખાસ કરીને ઘૂંટણથી નીચેના પગમાં પાછળની તરફ અને હાથમાં બન્ને ઉપરના હાથના ગોટલાઓ. હાથ અને પગમાં જ કેમ ક્રૅમ્પ વધુ આવે એ સમજાવતાં આર્શીવાદ ઑર્થોપેડિક હૉસ્પિટલ, બોરીવલીના ડૉ. પિનાકીન શાહ કહે છે, ‘જ્યારે કોઈ સ્નાયુનો વધુપડતો ઉપયોગ કરવામાં આવે ત્યારે ક્રૅમ્પ આવી શકે છે. જે સ્નાયુનો વધુપડતો ઉપયોગ થાય એ પગના સ્નાયુઓ હોય છે. એટલે ક્રૅમ્પ પગમાં આવે છે. પગ પછી હાથ વધુ કામ કરતા હોય છે. બીજી શરત એ છે કે સ્નાયુ નબળા હોવા જોઈએ. જ્યારે વ્યક્તિ નૉર્મલ રૂટીનમાં જેટલું કામ કરતી હોય છે ત્યારે તેને ક્રૅમ્પ નથી આવતા, પરંતુ જ્યારે જરૂર કરતાં વધુ એ સ્નાયુ ચલાવે ત્યારે સ્નાયુને વધુ કામ કરવાની આદત હોય નહીં એટલે તકલીફ ઊભી થાય છે. સ્નાયુ જો મજબૂત હોય તો આવી તકલીફ આવતી નથી.’

શારીરિક રચના

જ્યારે પગમાં ગોટલા ચડી જાય ત્યારે સ્નાયુમાં એવી કઈ ઘટના બને છે જેને લીધે એકદમ જ ક્રૅમ્પ આવે છે અને ગોટલો બને છે? આ પ્રશ્નનો જવાબ આપતાં ડૉ. પિનાકીન શાહ કહે છે, ‘સ્નાયુ જ્યારે કામ કરે છે ત્યારે એના બાય પ્રોડક્ટ તરીકે લૅક્ટિક ઍસિડ ઉત્પન્ન થાય છે; જે સામાન્ય રીતે લોહીમાં ભળે છે, કિડની દ્વારા શોષાય છે અને યુરિન મારફતે બહાર ફેંકાઈ જાય છે. જ્યારે સ્નાયુનો ઉપયોગ વધુ થાય ત્યારે વધુ પ્રમાણમાં લૅક્ટિક ઍસિડ ઉત્પન્ન થાય છે; જે શરીરની બહાર ફેંકાતો નથી, ત્યાં સ્નાયુમાં જ જમા થઈ જાય છે અને એને કારણે ગોટલો બને છે. લૅક્ટિક ઍસિડ એક પ્રકારનો મેટાબોલિક કચરો છે, જે જમા થાય તો એ જગ્યાએ કેમિકલ ઇરિટેશન થાય છે અને એને કારણે સ્નાયુ એકદમ ટાઇટ થઈ જાય છે. વળી એને એ જગ્યાએથી નીકળતાં વાર લાગે. ધીમે-ધીમે એને લૂઝ કરવું પડે. એકદમ કરવા જાઓ તો દુખાવો અસહ્ય બની જાય.’

pain

શું કરવું?

સ્નાયુ જે જગ્યાએ ખેંચાઈ જાય છે એ જ જગ્યાએ ફરીથી ક્રૅમ્પ આવવાની શક્યતા વધુ રહે છે, કારણ કે લૅક્ટિક ઍસિડ જે જમા થયો છે એ તરત ત્યાંથી જતો રહેતો નથી. એને સમય લાગે છે. પરંતુ જો આ સ્નાયુ ખેંચાવાની પ્રક્રિયા નિયમિતરૂપે બનવા લાગે તો ડૉક્ટરને મળવું જરૂરી છે, કારણ કે એની પાછળનાં કારણો શોધીને ઇલાજ કરાવવો જરૂરી બની જાય છે. સામાન્ય રીતે સ્નાયુમાં ક્રૅમ્પ ન આવે એ માટે રેગ્યુલર એક્સરસાઇઝ કરવી અને ખાસ કરીને સ્ટ્રેચિંગ કરવું મહત્વનું છે. જે વ્યક્તિ નિયમિત યોગાભ્યાસ કરે છે તેને ક્રૅમ્પ આવતા નથી, કારણ કે સ્ટ્રેચિંગ એમાં થઈ જતું હોય છે. ખાસ કરીને એક્સરસાઇઝ કરતાં પહેલાં અને પછી, એમાં પણ વેઇટ લિફ્ટ કરવાના હો તો ખાસ બન્ને સમયે સ્ટ્રેચિંગ કરવું જરૂરી છે. આ સિવાય શરીરમાં પાણીની અને ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સની ઊણપ ન રહે એ બાબતે પણ સાવચેતી રાખવી જોઈએ. આટલું ધ્યાન રાખીએ તો ક્રૅમ્પને ટાળી શકાય છે. જો ક્રૅમ્પ આવી જાય તો એને ઠંડો-ગરમ શેક કરીને, ધીમે-ધીમે હળવા હાથે મસાજ કરીને દૂર કરી શકાય છે. આ સમયે એ સ્નાયુને આરામ આપવો જરૂરી છે. જો એની પાસેથી વધુ કામ લઈએ તો દુખાવો વધી જાય છે.

ડૉ. પિનાકીન શાહ પાસેથી જાણીએ મસલ ક્રૅમ્પ પાછળનાં કારણો

ક્રૅમ્પ આવવાનું સૌથી જાણીતું કારણ છે પાણીની કમી. જો શરીરમાં પાણીની કમી સરજાય તો સ્નાયુ ખેંચાઈ શકે છે. એટલે જ કસરત સમયે થોડી-થોડી વારે પાણી પીવાની સલાહ આપવામાં આવે છે.

શરીરમાં ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સની કમી થઈ જાય તો પણ ક્રૅમ્પ આવી શકે છે. ગરમીમાં સ્નાયુ ખેંચાઈ જવાની પ્રક્રિયા વધુ બનતી હોય છે.

સ્નાયુનો વધુ ઉપયોગ કરવાથી, ખાસ કરીને સ્નાયુની કૅપેસિટી ન હોય અને એ કૅપેસિટી બહાર એનો ઉપયોગ કરવાથી આ તકલીફ સરજાય છે.

તમારા ક્રૅમ્પ પાછળ ઉપરોક્ત કારણો હોય તો ક્રૅમ્પ ઉપરાઉપરી વધુમાં વધુ ૨-૪ વખત આવશે. પાણી બરાબર પીશો કે પછી ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સ બૅલૅન્સ કરશો કે સ્નાયુને આરામ આપશો તો એની મેળે એ ઠીક થઈ જશે. પરંતુ જો આ ક્રૅમ્પ સતત આવ્યા જ કરતા હોય, જેમ કે છેલ્લા બે મહિનાથી મને ગમે ત્યારે ક્રૅમ્પ આવી જાય છે તો ડૉક્ટરને મળવું જરૂરી છે. જો ક્રૅમ્પ નિયમિતરૂપે આવ્યા કરતા હોય તો આ કારણો હોઈ શકે છે.

વ્યક્તિને જ્યારે શરીરમાં વિટામિન D કે વિટામિન B૧૨ની ઊણપ સરજાય છે ત્યારે પણ આ પ્રકારના ક્રૅમ્પ્સ ખૂબ આવી જતા હોય છે.

કોઈ પ્રકારની નસોની તકલીફ હોય તો પણ સ્નાયુ જોડે આવું થઈ શકે છે. જેમ કે જે વ્યક્તિને જૂનો ડાયાબિટીઝ હોય એટલે કે ડાયાબિટીઝ થયાને ૧૦-૧૫ વર્ષ થઈ ગયાં હોય કે પછી જેનો ડાયાબિટીઝ કન્ટ્રોલમાં ન રહેતો હોય એને સ્નાયુઓની આવી તકલીફ થાય છે.

જો કોઈને થાઇરૉઇડની તકલીફ હોય તો પણ સ્નાયુ ખેંચાઈ જવાની સમસ્યા બનતી હોય છે.

આ સિવાય પોષણની કમી હોઈ શકે છે. જો વ્યક્તિના શરીરમાં મિનરલ્સ કે વિટામિન્સની ભારે કમી હોય તો પણ આ તકલીફ વારંવાર થતી દેખાય છે.

Comments (0)Add Comment

Write comment
quote
bold
italicize
underline
strike
url
image
quote
quote
smile
wink
laugh
grin
angry
sad
shocked
cool
tongue
kiss
cry
smaller | bigger

security code
Write the displayed characters


busy
This website uses cookie or similar technologies, to enhance your browsing experience and provide personalised recommendations. By continuing to use our website, you agree to our Privacy Policy and Cookie Policy. OK