ગુરુ દત્તની ફિલ્મો માટે સંગીત આપવાની વાત આવતી ત્યારે સચિનદા ઓર ખીલતા

શક્તિ સામંત સચિનદાને યાદ કરતાં કહે છે...

sd

વો જબ યાદ આએ - રજની મહેતા

૧૯૫૯માં સચિનદાની જે ફિલ્મો રિલીઝ થઈ એ હતી શક્તિ સામંતની ‘ઇન્સાન  જાગ  ઉઠા’, ગુરુ દત્તની ‘કાગઝ કે ફૂલ’ અને બિમલ રૉયની ‘સુજાતા’.

તેમના જેવો વકોર્હૉલિક માણસ મેં જોયો નથી. ગીતની સિચુએશનને તેઓ અનેક વાર ધ્યાનથી સાંભળતા. તેમની ધૂન મને પસંદ ન આવે તો એમાં સુધારા-વધારા કરીને નવી ધૂન બનાવતા.                                                                                                                                                                                                                                                                

ફિલ્મ ‘ઇન્સાન જાગ ઉઠા’માં એક ગીત હતું, જાનુ જાનુ રે, કાહે ખનકે હૈ તેરા કંગના. એ સમયે નાગાજુર્ન  સાગર ડૅમનું બાંધકામ ચાલુ હતું. અમે ત્યાં શૂટિંગ કરતા હતા. મેં સચિનદાને દૃશ્ય સમજાવ્યું. બે ટ્રૅક્ટર આઠથી દસ ફુટ દુર હતાં અને હિરોઇન ટ્રૅક્ટરની  નજીકથી ગાતી-ગાતી આગળ આવે એવો શૉટ હતો. મેં જોયું કે સચિનદા મારી સાથે વાતો કરતાં-કરતાં હિરોઇન કેટલું  ચાલવાની છે એનું અંતર માપતા હતા.

મુંબઈ આવ્યા બાદ થોડા દિવસ પછી તેમણે મને ફોન કર્યો, ‘શૂટિંગમાં જતાં પહેલાં મને ઘેર મળીને જજે.’ હું  બાંદરા તેમના બંગલે પહોંચ્યો. અંદર જતાં મને સંગીતનો અવાજ સંભળાયો. તેમની રૂમમાં જઈને જોયું તો આઠથી નવ ફુટ અંતર માપેલી બે લાઇન દેખાઈ. ગીતના ઇન્ટરલ્યુડ (બે અંતરાની વચ્ચેનું સંગીત) અને એ આઠ-નવ ફુટનું અંતર કપાતાં જે સમય લાગે એનું રિહર્સલ કરતા હતા.

તે આંખ મીચીને ગાતાં-ગાતાં ચાલતા જતાં એ ચેક કરતા હતા કે મ્યુઝિક અને એ અંતર કાપવા માટેનો સમય, બન્ને ટાઇમસર એકસાથે પૂરાં થાય છે કે નહીં. હું રૂમમાં આવી ગયો હતો એનો તેમને ખ્યાલ જ નહોતો. આંખ ખોલતાં મને તેમણે પૂછ્યું, ‘તું ક્યારે આવ્યો?’ મેં કહ્યું, ‘દાદા, દસ મિનિટ થઈ.’

ફરી એક વાર આ એક્સરસાઇઝ કરતાં-કરતાં સંગીતનો એ ટુકડો મને સંભળાવ્યો અને પૂછ્યું, કેમ લાગે છે?

તેમના જેવા સંગીતકાર મેં જોયા નથી. સંગીત પરના તેમના આ કાબૂને કારણે જ લોકો તેમને ખૂબ માન આપતા. આમ તો તે મજાકિયા સ્વભાવના હતા, પરંતુ જ્યારે કામની વાત આવતી ત્યારે તે એકદમ સિરિયસ થઈ જતા. વર્ક ઇઝ વર્શિપ એ તેમનો જીવનમંત્ર હતો. તેમનો અવાજ, તેમની સ્ટાઇલ બીજા સંગીતકારોથી અલગ હતી અને એટલે જ સંગીતપ્રેમીઓ તેમના સંગીત પાછળ દીવાના હતા.

આ ગીત આશા ભોસલે અને ગીતા દત્તના અવાજમાં રેકૉર્ડ થયું હતું. આશા ભોસલે એ સમયને યાદ કરતાં કહે છે...

સચિનદાએ આ ગીત ગાતી વખતે મારે કેમ હસવું જોઈએ એ મને શીખડાવ્યું હતું. આ ગીતમાં અમુક જગ્યાએ મારે મસ્તીમાં હસવાનું હતું. તેમણે પોતે મને મારે કેવી રીતે હસવું જોઈએ એ કરીને બતાવ્યું અને મેં તેમના કહ્યા  પ્રમાણે રિહર્સલ કર્યું, પણ તેમને સંતોષ ન થયો.

મને કહે, ‘આશા, જો હસતાં-હસતાં તું તારો શ્વાસ અંદર લઈશ તો જ આ હાસ્ય સહજ લાગશે.’ અને મેં તેમની સૂચના પ્રમાણે કર્યું. ખરેખર, એ પ્રયોગ ખૂબ જ સફળ રહ્યો. ત્યાર બાદ તો ઘણા સંગીતકારોએ ગીતોમાં મારા હાસ્યનો પ્રયોગ કર્યો અને હું આ સ્ટાઇલ માટે ફેમસ થઈ ગઈ.

€ € €

ગુરુ દત્તની ફિલ્મો માટે જ્યારે સંગીત આપવાની વાત આવતી ત્યારે સચિનદા ઓર ખીલતા, કારણ કે તેમને ગુરુ દત્તની ફિલ્મોની વાર્તા ખૂબ પસંદ આવતી. ‘કાગઝ કે ફૂલ’ ભલે એ સમયે બૉક્સ-ઑફિસ પર નિષ્ફળ ગઈ, પરંતુ એનું સંગીત અદ્ભુત હતું. ગુરુ દત્ત સાથે સચિનદાના નિકટના સંબંધ હતા. કેવળ ૩૬ વર્ષની ઉંમરે ગુરુ દત્તની વિદાય થઈ એ સમયે સચિનદા શ્રદ્ધાંજલિ આપતાં કહે છે...

‘બાઝી’થી લઈને ‘કાગઝ કે ફૂલ’ સુધી અમે સાથે કામ કર્યું. અમારો સંબંધ કેવળ પ્રોફેશનલ નહોતો, એમાં એક અજીબ ઉષ્મા હતી. તેમના જવાથી ફિલ્મી દુનિયાને જે ખોટ પડી છે એ કદી નહીં પુરાય. જેવી તેમને ખબર પડતી કે મેં કોઈ નવી ધૂન બનાવી છે તો તરત તે શૂટિંગ અટકાવીને મારી પાસે આવીને બેસી જતા અને ધૂન સાંભળવાનો આગ્રહ કરતા. ધૂન સાંભળતાં-સાંભળતાં જ હાથમાં કાગળ લઈ ફિલ્મની કોઈ સિચુએશન ઊભી કરતા જ્યાં આ ધૂનનો ઉપયોગ થઈ શકે. સ્વભાવે તે સિરિયસ હોવા છતાં મારી સેન્સ ઑફ હ્યુમર તે સારી રીતે સમજતા. તેમની વિદાય બાદ હું એકલતા અનુભવું છું.

€ € €

ફિલ્મ ‘સુજાતા’ માટે સચિનદાએ ૧૩ વર્ષ પછી હિન્દી ગીત ગાયું. ફિલ્મ ‘આઠ દિન’ પછી ‘સુજાતા’માં સચિનદાએ ઈસ્ટ બેન્ગાલ લોકસંગીતની ભટિયાલી સ્ટાઇલમાં ‘સુન મેરે બંધુ રે, સુન મેરે મિતવા’ રેકૉર્ડ કર્યું. લોકગીતોમાં નાવિક હોડી ચલાવતો ગાતો હોય ત્યારે ગીતની કડીને અંતે રે શબ્દનો પ્રયોગ ખૂબ જ મહત્વનો છે. આવાં ગીતોમાં ખાસ કોઈ રિધમ નથી હોતો. બસ, અંતરના અવાજને ખુલ્લા સ્વરે નાવિક પોતાની વેદના-સંવેદના ગીત સ્વરૂપે વહેતી મૂકતો હોય છે. નદીના વહેણમાં સહજ રીતે ચાલતી હોડી, જળની સાથે હલેસાંનો ધીમો ટકરાવ અને નૈસર્ગિક વાતાવરણનો સમન્વય એક સુંદર લૅન્ડસ્કેપની સાથે એક સુંદર સાઉન્ડ સ્કેપ ઊભો કરે છે.

ભટિયાલી શૈલીમાં ગવાયેલા આ ગીત માટે સચિનદા કહે છે, ‘સાચું કહું તો ભટિયાલીની ડેફિનેશન શું છે એ હું જાણતો નથી. એ આપણી ધરતીની ધૂન છે. એનું મૂળ, એનું બીજ, એનાં ફૂલ, સઘળું આ ધરતી છે. ભટિયાલી નદીનું સંગીત છે. એનાં નોટેશન્સ, શબ્દો, પીડા, આનંદ, દરેક ચીજ રવીન્દ્રનાથ ટાગોરની કવિતાની યાદ આપે છે. ભટિયાલી  પ્રેમનું ગીત છે પછી ભલે એ સામાન્ય ખેડૂતનું હોય કે પછી રાધા-કૃષ્ણનું.’

Comments (0)Add Comment

Write comment
quote
bold
italicize
underline
strike
url
image
quote
quote
smile
wink
laugh
grin
angry
sad
shocked
cool
tongue
kiss
cry
smaller | bigger

security code
Write the displayed characters


busy
This website uses cookie or similar technologies, to enhance your browsing experience and provide personalised recommendations. By continuing to use our website, you agree to our Privacy Policy and Cookie Policy. OK