મિચ્છામિ દુક્કડં

પયુર્ષણપર્વનો છેલ્લો અને આઠમો દિવસ છે સાંવત્સરિક ક્ષમાપનાનો

જૈન દર્શન - ચીમનલાલ કલાધર

પયુર્ષણપર્વનો છેલ્લો અને આઠમો દિવસ છે સાંવત્સરિક ક્ષમાપનાનો. પયુર્ષણપર્વનું હાર્દ ક્ષમાપના છે અને પ્રાણ પણ ક્ષમાપના છે. જૈન શાjાકારોએ ક્ષમાના દૈનિક, પાક્ષિક, ચાતુર્માસિક અને સાંવત્સરિક એમ મુખ્ય ચાર પ્રકાર બતાવ્યા છે. પહેલા ત્રણ ચૂકી જવાય તો છેલ્લે સાંવત્સરિક ક્ષમાપના તો પ્રત્યેક મનુષ્યે કરી લેવી જોઈએ. આપણા ધર્મગ્રંથો કહે છે કે જે માણસ સાંવત્સરિક ક્ષમાપના ચૂકી જાય તેના કષાયો અનુતાબંધી બની જાય છે. વળી જો તેને સમ્યક્ત્વ પ્રાપ્ત થયું હોય તો એ પણ ચાલ્યું જાય છે. સમ્યક્ત્વની પ્રાપ્તિ માટે અને કષાયોની મંદતા માટે ક્ષમાને જીવન સાથે વણી લેવાની આવ્ાશ્યકતા છે. ભૂલ તો બધાની થાય, પણ બધા ક્ષમા માગતા નથી. જે ક્ષમા માગે છે અથવા જે બીજાને ક્ષમા આપે છે તેનું જીવન સફળ છે. ક્ષમા માગવી અને આપવી એ અપ્રમત્ત ચિત્તની નિશાની છે. ક્ષમા સાથે જો પાત્તાપ માટેનો સંકલ્પ થાય તો એ ઊંચા પ્રકારની ક્ષમા ગણાય છે.

આપણા શાસ્ત્રકારોએ ક્ષમાના પાંચ પ્રકાર દર્શાવ્યા છે : (૧) ઉપકારક ક્ષમા, (૨) અપકારક ક્ષમા, (૩) વિપાક ક્ષમા, (૪) વચન ક્ષમા અને (૫) ધર્મ ક્ષમા. જેમણે આપણા પર મોટો ઉપકાર કર્યો હોય તેવી વ્યક્તિ કોઈ ભૂલ કરે તો તેને ક્ષમા કરી દેવી જોઈએ. એને ઉપકારક ક્ષમા કહે છે. જેમના તરફથી આપણા પર અપકાર થવાનો ભય રહે છે તેમની આપણે માફી માગવાની હોય છે. એ અપકારક ક્ષમા છે. આપણાં અશુભ કર્મોને લીધે આપણને જ્યારે દુ:ખદ વિપાક થાય છે ત્યારે આપણે પૂર્વેનાં અને ભવિષ્યનાં થનારાં એવાં અશુભ કર્મોથી આપણા પર દુ:ખો ન આવી પડે એવા ડરથી ક્ષમા માગી લઈએ છીએ એ વિપાક ક્ષમા છે. જિનેશ્વર ભગવંતોની આજ્ઞા-વચનો સાંભળીને આપણે ક્ષમાયાચના કરીએ છીએ એ વચન ક્ષમા છે. ભયંકર નિમિત્તો મળતાં મેતારજ મુનિ જેવો ક્ષમાભાવ રહે એ ધર્મ ક્ષમા છે. પહેલા ત્રણ પ્રકારની ક્ષમા અજ્ઞાની અને મિથ્યાત્વી મનુષ્યોને હોઈ શકે. આમ વિવિધ પ્રકારની ક્ષમામાં સૌથી શ્રેષ્ઠ ક્ષમા ધર્મ ક્ષમા છે.

ક્ષમા તો કરુણાની બહેન છે, અહિંસાની પુત્રી છે. ક્ષમા ધારણ કરવા માટે દૃઢ મનોબળની જરૂર રહે છે. એટલા માટે જ ‘ક્ષમા વીરસ્ય ભૂષણમ’ની ઉક્તિ પ્રચલિત થયેલી છે. કેટલાકના મતે ક્ષમા એ પૃથ્વી અને સ્વર્ગનું દ્વાર છે. જૈન ધર્મમાં તો ક્ષમાને મોક્ષના દરવાજા તરીકે ઓળખવામાં આવી છે. ક્ષમાપના અંત:કરણથી અપાઈ હોય તો એ કર્મનર્જિરાનું સાધન બને છે. ક્ષમા કર્મોનો ક્ષય કરીને જીવને મુક્તિપંથે પહોંચાડે છે. ક્ષમાપના વિના કોઈ ધાર્મિક આરાધના કે સાધના થઈ શકતી નથી. જેણે આરાધનાની ઇમારત નર્મિાણ કરવી હોય તેણે ક્ષમાનો પાયો નાખવો જ પડશે. ક્ષમા માગીને અને ક્ષમા આપીને જે ઉપશાંત થતો નથી તે સાચો આરાધક કદી બની શકતો નથી.


ક્ષમા સાથે મૈત્રી જોડાયેલી છે. મૈત્રી હોય ત્યાં સંઘર્ષ કે વેરભાવ હોઈ શકે જ નહીં. જગતમાં શાંતિ અને સંવાદિતા સ્થાપવામાં ક્ષમાનું બહુ મોટું યોગદાન છે. એટલા માટે જ આપણા ‘વંદિતા સૂત્ર’માં સ્પષ્ટ કહેવાયું છે...

ખામેમિસવ્વેજીવે, સવ્વે જીવા ખમંતુ મે મિત્તી મે સવ્વભૂ એસુ, વેરં મજઝ ન કેણઈ

અર્થાત્ હું સર્વ જીવોને ખમાવું છું. બધા જીવો મને ક્ષમા આપે. સર્વ જીવો સાથે મારે મૈત્રી છે. કોઈ સાથે મારે વેરભાવ નથી.

પયુર્ષણપર્વ એ ક્ષમાપનાનું મહાપર્વ છે. આ પર્વના માધ્યમ દ્વારા જૈનો પરસ્પર ક્ષમાપના કરે છે. એમાં ઘણી ઔપચારિકતા હશે, પરંતુ જીવનને સુસંવાદી બનાવવામાં જૈનોના આ મહાપર્વનો ફાïળો જરાય નાનોસૂનો નથી. વિશ્વશાંતિની દૃષ્ટિએ ક્ષમા એક મોટું સોપાન ગણી શકાય. ક્ષમાપના માટે જૈન ધર્મે એક અદ્ભુત અને અજોડ શબ્દ આપ્યો છે. એ છે ‘મિચ્છા મિ દુક્કડં’. દુનિયાની કોઈ પણ ભાષા કે ધર્મ પાસે આવો વિલક્ષણ શબ્દપ્રયોગ કે આવી પ્રેરણાત્મક વિભાવના નથી. ‘મિચ્છા મિ દુક્કડં’ શબ્દ ત્રણ અર્થમાં વહેંચાયેલો છે : (૧) મેં ભૂલ કરી છે એનો સ્પષ્ટ એકરાર કરવો, (૨) ભૂલનો પાત્તાપ કરવો અને (૩) એવી ભૂલ પુન: નહીં થાય એવો મક્કમ નર્ધિાર કરવો. અસાર એવા આ સંસારમાં ક્ષમા એ ઉજ્જડ ભૂમિને લીલીછમ બનાવનાર એક વટવૃક્ષ છે. ક્ષમા માગવાથી અને આપવાથી જીવાત્માને પાંચ ફાયદા થાય છે. પાપની નવી પરંપરા અટકે છે, દિલ હળવું થાય છે, સામાને પણ ધર્મ કરવાનો ઉત્સાહ વધે છે, વાતાવરણ શાંત અને પ્રફુલ્લિત બને છે અને અન્ય લોકો માટે આપણું જીવન ઉદાહરણીય બને છે.


Comments (0)Add Comment

Write comment
quote
bold
italicize
underline
strike
url
image
quote
quote
smile
wink
laugh
grin
angry
sad
shocked
cool
tongue
kiss
cry
smaller | bigger

security code
Write the displayed characters


busy
This website uses cookie or similar technologies, to enhance your browsing experience and provide personalised recommendations. By continuing to use our website, you agree to our Privacy Policy and Cookie Policy. OK