બાળગોવાળ, નવોઢા કન્યા, કૃષ્ણ કનૈયા આ સૌનું સુખ-દુ:ખનું, રમતનું સ્થળ : ગામનો ઝાંપો

આજે એકવીસમી સદીમાં પણ હિન્દુસ્તાનનાં અસંખ્ય ગામડાંઓમાં અને ખાસ કરીને કાઠિયાવાડમાં ‘ઝાંપો’ શબ્દ પ્રચલિત છે.

પ્રેરણાની પળે - કાન્તિ ભટ્ટ

ગામમાં પ્રવેશતાં જ હનુમાનનું દેરું (મંદિર) આવે છે. એને પગે લાગીને સૌ ગામમાં પ્રવેશે છે. ગામડાંમાં જ નહીં, ભારતનો એક-એક નાગરિક તેના પુરુષાર્થના મેદાનમાં પ્રવેશે તો પ્રથમ ભૂમિને વંદન કરે છે. આપણા બૅટ્સમેનો બેટિંગ કરવા મેદાનમાં પ્રવેશે ત્યારે ભૂમિને વંદન કરીને જ પ્રવેશે છે. ગામડામાં ‘ઝાંપો’ શબ્દ અનેક જાતનાં સુખ:દુખનાં દ્વાર જેવો છે. સંવેદનાને પિગાળવાનું સ્થળ છે. લાગણીઓ ગામને ઝાંપે ઊછળે છે. કવિ ગેટેએ કહ્યું છે કે મારી પાસે જ્ઞાન છે. હા, જ્ઞાન છે અને એ બધા મેળવી શકે છે; પણ મારી લાગણીઓ, મારી સંવેદનાઓ તો માત્ર મારું દિલ-મારું હૃદય જ ધરાવે છે. અને આ હૃદયનું કામ કોઈ બીજું અંગ કરી શકતું નથી. અર્થાત આપણું મગજ કંઈ હૃદયનું સ્થાન લઈ શકતું નથી. સાચું?

અસ્તિત્વવાદી ફિલોસૉફર ફ્રેડરિક નીત્શેેએ કહેલું કે (પુસ્તક ધસ સ્પીક જરથુસ્ત્ર) બીજું બધું જવા દેજો, પણ હૃદયને તમારી પાસે રાખજો; એના જેવી મિલકત ઈશ્વર જ આપી શકે છે. આપણે ગામના ઝાંપાની વાત કરતા હતા. જૂના જમાનામાં દીકરીને સાસરે વળાવી હોય અને લગ્ન પછી થોડા દિવસે પિયરમાં આવે ત્યારે બળદગાડામાં બેઠેલી ગામની દીકરીનું હૃદય ઉછાળા લે છે! બળદ પણ બમણી ઝડપથી પોતાને ગામ પહોંચવા ચાલે છે. ગામના ઝાંપાને ‘ભાગોળ’ કહે છે. અમે ભેંસ કે ગાય ખરીદતા ત્યારે  બીજે ગામથી માંડ-માંડ ગાય અમારે ગામ આવતી. પણ વેચેલી ગાય પાછી લઈ આવીએ તો ઝડપથી ઘરને ખીલે સ્વયં બંધાઈ જતી. એક ‘ઝાંપા’ની કહેવત તમે સાંભળી હશે - શેઠની શિખામણ ઝાંપા સુધી. કોઈ નોકરને બહારગામ કામસર મોકલે તો શેઠ નોકરને અનેક-અનેક સૂચનાઓ આપે છે. નોકરને તો બહારગામ જવાની તમન્ના હોય છે. તે શેઠની કે ઘરમાલિકની શિખામણો ધ્યાનથી સાંભળતો નથી. એક કાને સાંભળીને બીજા કાને કાઢી નાખે છે. ગામડામાં કોઈ જુવાન પરણે પછી વાજતે ગાજતે ઘરે વહુ-લાડીને લઈને પાછો ફરે ત્યારે ગામના લુહાર, સુતાર, મોચી વગેરેને બક્ષિસ આપવી પડે છે. એ બક્ષિસનું નામ પણ ‘ઝાંપો’ છે!

કન્યા પરણે પછી આખા ગામને રસ્તે તે બહેનપણીને રડતી-રડતી મળે. પછી ‘ઝાંપો’ આવે ત્યારે કન્યાની માતા સાસરે જતી દીકરીને કાનમાં કહેતી હોય છે - દીકરી, બસ હવે ઝાંપો આવ્યો. પિયરની પ્રીતને ઝાંપે છોડીને જવું પડશે. આખરે દીકરી, તારું સાચું ઘર તારું સાસરું છે. તારું પિયર આ ગામના ઝાંપા સુધી જ છે.

ઝાંપા માટે અનેક શબ્દો છે. એમાં ‘સીમ’ એટલે કે ગામડાની બહારની જગ્યા!

નવરાત્રિમાં કે દાંડિયા-રાસના ગીતમાં ગાયક મુસા પાઈકે એક લાંબું ગીત ગાયું છે - ભીમે ગેડિયો લીધો હાથ, ગેડિયાનો કર્યો ઘાવ.

આપણી દેશી રમતમાં જાડી લાકડીને ગેડિયો કહેતા. ગામડામાં ગેડી-દડાની રમત ખુલ્લા મેદાનમાં હજીયે રમાય છે. એને કુંડાળી દાવ, કંડીદાવ, ટપ્પં-ટાપ્યાં કે ‘દડાનો કુંડી દાવ’ પણ કહે છે. ભગવાન કૃષ્ણ ગાયો ચરાવવા જતા ત્યારે ગાયો ચરતી હોય અને કૃષ્ણ વાંસળી વગાડે. વાંસળી વગાડીને થાકે પછી ગોવાળિયા સાથે ગેડીદડાની હૉકી જેવી રમત રમતા. ભગવદ્ગોમંડળમાં એટલે જ દોઢ પાનું ભરીને ગેડીદડાનું વિવરણ લખ્યું છે (કારણ કે એ કૃષ્ણ ભગવાનની રમત હતી)! એક તાદ્દન સાદી રમતમાં મોઈ દાંડિયો કાઠિયાવાડમાં રમાય છે. ગામડામાં જ્યારે સંડાસ જવું હોય ત્યારે એને ‘ભાગોળે જવું’ કહે છે! આમાં સૌથી દિલચસ્પ દેશી વાક્ય હોય તો એ ‘ભેંસ ભાગોળે ને છાશ છાગોળે’ વાક્ય છે. અમુક ધનિક કે દૂઝણાવાળા ઘરે નવી ગાય કે ભેંસ ખરીદે તો ગામના ગરીબ લોકો આનંદમાં આવી જાય છે અને અંદરોઅંદર દલીલ કરે છે કે ફલાણી શેઠાણીના ઘરેથી હું જ પહેલી છાશ લાવીશ.’

Comments (0)Add Comment

Write comment
quote
bold
italicize
underline
strike
url
image
quote
quote
smile
wink
laugh
grin
angry
sad
shocked
cool
tongue
kiss
cry
smaller | bigger

security code
Write the displayed characters


busy
This website uses cookie or similar technologies, to enhance your browsing experience and provide personalised recommendations. By continuing to use our website, you agree to our Privacy Policy and Cookie Policy. OK