જ્યારે મન કામમાં ચોંટે નહીં ત્યારે હાથ પણ સાથ પુરાવે નહીં, એ દિવસે મારી સાથે એવું જ બનતું હતું : કે લાલ

‘છોટુ, તું નીકળી જજે અને ઘરે કહી દેજે કે મને રાતે આવતાં સહેજ મોડું થશે તો મારી બહુ રાહ ન જુએ...’ બાપુજી તેમને મળવા આવેલા સંસ્થાના બીજા વડીલ મિત્રોની સાથે બહાર નીકળતી વખતે છોટુકાકાને તાકીદ કરતા ગયા હતા,

 



(લિવિંગ લેજન્ડ-સૂત્રધાર : રશ્મિન શાહ)

‘મને લાગે છે કે મને આવતાં ચોક્કસ મોડું થશે. મેં ચોવિહાર કરી લીધો છે એટલે આમ પણ મારે બીજું કોઈ કામ બાકી રહેતું નથી...’


એ આખો દિવસ હું બાપુજીની રાહ જોતો દુકાને બેસી રહ્યો હતો. બાપુજી આવ્યા જ નહોતા. બપોરના સમયે એક વાર મેં ઘરે ફોન કરીને પૃચ્છા પણ કરી લીધી હતી. બાપુજી બહાર નીકળી ગયા હતા. આમ જોઈએ તો એ દિવસોમાં બાપુજી મોટા ભાગે નિવૃત્તિના દિવસો પસાર કરતા હતા. મારા કાકાઓ અને બીજી પેઢીનાં અમે સંતાનો જ દુકાન અને બીજો બધો વેપાર સંભાળતાં હતાં. મારા ભાઈઓ પણ હવે તો ધંધામાં તૈયાર થઈ ગયા હતા એટલે બાપુજીને એમ પણ ધંધાકીય જવાબદારી ઓછી થઈ ગઈ હતી. એટલે જ બાપુજી સમાજસેવા અને સંસ્થાનાં અન્ય કામોમાં વ્યસ્ત રહેતા. જરૂર પડ્યે બાપુજી દુકાનની બાબતમાં પણ રસ લેતા, પણ એવું અમે સામાન્ય રીતે ઓછું થવા દેતા. બાપુજીને પણ હવે ધંધાકીય બાબતની માનસિક રાહત થઈ ગઈ હતી.

એ દિવસોમાં બેઠા ઘાટનાં ટેબલ રહેતાં અને ભારતીય બેઠકવ્યવસ્થા રહેતી. આ બેઠા ઘાટના ટેબલની ઉપર લાકડાની ખીંટી બનાવવામાં આવતી, જેના પર ગાંધીટોપી અને ડગલો ટીંગાળવામાં આવતાં. મહેમાન આવ્યા એટલે બાપુજીએ ગાંધીટોપી માથે પહેરી અને લાકડાની ખીંટી પરથી ડગલો ઉતારી લીધો. બાપુજી આ ડગલો પહેરતા હતા ત્યારે મને તેમની સાથે વાત કરવાની બહુ ઇચ્છા થતી હતી, પણ મારી હિંમત નહોતી ચાલતી. એ સમયે તો મને મારા આવા વર્તનનું કારણ નહોતું સમજાયું, પણ આજે સમજાય છે કે એ સમયે મારા મનમાં હતું કે હું કોઈ કાળે બાપુજીને નારાજ ન કરું અને એટલે ત્યારે બાપુજી સાથે વાત કરવાની મારી હિંમત નહોતી ચાલી. એ સમયે મારી આ મનોદશાથી કોઈ વાકેફ નહોતું. મારા છોટુકાકા ચોક્કસ મને મદદ કરે, આ જ છોટુકાકાના જોરે હું જાદુની દુનિયામાં પા પા પગલી કરતો થયો હતો, પણ મુંબઈના શો વિશે તો મેં તેમને પણ વાત નહોતી કરી એટલે એ દિવસે તો તે પણ આ બાબતથી અજાણ હતા. બાપુજીને મારા મુંબઈના શો યાદ હતા કે નહીં એ પણ આદેfવરદાદા જાણે.


બાપુજી તો વિનાસંકોચે મહેમાન સાથે બહાર નીકળ્યા. છોટુકાકા તેમને દુકાનના દરવાજા સુધી વળાવવા પણ ગયા. બાપુજીને બહાર નીકળતા જોઈને મારો જીવ કપાઈ રહ્યો હતો. હવે મારી પાસે લાંબો સમય નહોતો અને એ પછી પણ સમય આ રીતે વેડફાઈ રહ્યો હતો. મારે કરવું શું એની મને કંઈ ગતાગમ પડતી નહોતી. બાપુજીએ જેવો બહાર પગ મૂક્યો કે તરત જ હું અવળો ફરીને ફરીથી કામે લાગવા પ્રયાસ કરવા લાગ્યો. જ્યારે મન કામમાં ચોંટે નહીં ત્યારે કામમાં હાથ પણ સાથ પુરાવે નહીં. કંઈક આવું જ મારી સાથે બની રહ્યું હતું. હું સંકેલાયેલી સાડી અને ધોતીને વધુ ને વધુ સંકેલી રહ્યો હતો. બરાબર એ જ સમયે મારી પીઠ પર બાપુજીનો અવાજ અથડાયો,


‘અરે, કાન્તિ...’ હું એકઝાટકે પાછળ ફર્યો. બાપુજી પણ પાછળ ફરીને મારી સામે જ જોઈ રહ્યા હતા, ‘ભાઈ, તું રોકાજે. આપણે બન્ને સાથે ઘરે ચાલ્યા જઈશું. તારી સાથે વાત કરવી છે તો રસ્તામાં એ વાત પણ થઈ જશે...’
મારા આખા શરીરમાં ઝણઝણાટી પ્રસરી ગઈ હતી એ સમયે. જાણે કે વીજળીનો કરન્ટ પસાર થઈ ગયો હોય એમ રૂંવાડાં ઊભાં થઈ ગયાં હતાં. જે ઘડીની હું રાહ જોતો હતો એ ઘડી સામે ચાલીને, બાપુજીએ પોતે યાદ રાખીને મને તાસકમાં આપી હતી. બાપુજીએ મારી વાત યાદ રાખી, મારા જાદુના ખેલ કરવાની વાત યાદ રાખી એ જ વાત મારા માટે મહત્વની હતી. હવે મને બીજી કોઈ વાતનો રંજ નહોતો. જો એ મને સમજાવીને ના પાડી દે કે મારે મુંબઈ નથી જવાનું તો પણ મને કોઈ પરવા નહોતી. બસ, મારા માટે એ જ મહત્વનું હતું કે બાપુજીએ મારી વાત યાદ રાખી.


બધા દુકાનેથી રવાના થયા. જતી વખતે છોટુકાકાએ પણ મને એ પૂછવાની કોશિશ કરી હતી કે મારે કઈ બાબતમાં બાપુજી સાથે વાત કરવી છે, પણ મેં એ વાતનો ઉલ્લેખ ઇરાદાપૂર્વક ટાળી દીધો હતો.


બાપુજીએ મને યાદ રાખ્યો એ એક જ વાત મને એટલી વહાલી લાગી હતી કે હવે તે મુંબઈ જવાની મને ના પાડી દે તો પણ મને કોઈ વાંધો નહોતો. મનમાં હતું કે જો ભૂલેચૂકે બાપુજી મને સમજાવીને ના પાડે અને હું માની જાઉં, પણ ક્યાંક મારા ઘરના બધા એકઠા થઈને બાપુજી સાથે એ બાબતમાં દલીલ ન કરે અને મને મુંબઈ મોકલવાનું દબાણ ન કરે.


રાતે લગભગ સાડાઆઠ વાગ્યે બાપુજી દુકાને પાછા આવ્યા. એ દિવસોમાં રાતના સાડાઆઠ વાગ્યા સુધીમાં તો બધા જમીને પરવારી જતા, પણ એ ખાસ દિવસે હું રોકાયો હતો. મારે બાપુજી સાથે ઘરે પાછા જવાનું હતું. બાપુજી આવ્યા એટલે મેં દુકાન વધાવી અને એ પછી અમે બન્ને ઘરે જવા માટે રવાના થયા.


વાત કોણ શરૂ કરે અને કેમ શરૂ કરે એવી અવઢવ પણ પાંચેક મિનિટ સુધી રસ્તામાં રહી. જોકે પછી વાતની શરૂઆત બાપુજીએ જ કરી હતી અને મને સવાલ કર્યો હતો.
‘ભાઈ, તારે મારી સાથે કંઈક વાત કરવી હતી? શું હતું બોલ...’


‘બાપુજી, નારાજ ન થતા, પણ મને...


મને... મને...’

‘હા, તને... હું સમજી ગયો. તને, મને નહીં. હવે આગળ બોલ...’


‘બાપુજી, મને મુંબઈમાં જાદુનો ખેલ કરવાની તક મળી છે. તક મોટી છે...


‘તક નાની હોય કે મોટી, મદારીના ખેલ છેવટે તો મદારીના ખેલ જ ગણાય.’ બાપુજીના અવાજમાં કટુતા ઉમેરાઈ ગઈ, ‘એટલે તમે છેવટે નક્કી કરી જ લીધું કે તમે મદારી બનશો?’


‘કહેવાનો અર્થ એમ છે કે આ વખતે તક મળી છે તો... જો તમે પરવાનગી આપો તો હું જાઉં.’


‘પરવાનગી ન આપું તો?’ બાપુજીએ ધારદાર નજરે મારી સામે જોયું. બાપુજીની ચાલમાં પણ કોઈ ફરક નહોતો પડ્યો, પણ આ સવાલની સાથે જ મારા પગ થંભી ગયા હતા. મને ઊભો રહી ગયેલો જોઈને બાપુજીએ પાછળ જોયું, ‘જો એકાદી વખત ના કહેવાથી આમ પગ રોકાઈ જવાના હોય તો તમે શું વિકાસ કરી લેવાના...’


‘ના સાંભળ્યા પછી પણ જે પોતાનો માર્ગ સાચવી લે અને જીત મેળવી શકે એ જ સાચો શૂરવીર કહેવાય...’ ઉતાવળા પગે ચાલીને હું બાપુજીની સાથે જોડાઈ ગયો, ‘આવું અગાઉ બાળવાર્તામાં બાના મોઢે સાંભળ્યું હતું અને વર્તનમાં તમારી પાસેથી શીખવા મળ્યું છે.’


‘બાળવાર્તામાં પરી આવે, રાજા આવે અને રાજકુંવર પણ આવે. હકીકતમાં એવું કંઈ ન હોય.’


‘હોય છે, હકીકતમાં પણ એ બધાં હોય જ છે. ફરક માત્ર એટલો હોય છે કે હકીકતમાં એ રૂપ જરા જુદું હોય છે.’ મેં નમ્રતાપૂર્વક જવાબ આપવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો, ‘મારે મન રાજા તમે છો અને બાળવાર્તામાં જે પરીની વાત આવતી હોય છે તે બા છે... હું રાજકુંવર હોઈ શકું અને તમે જે આદેશ આપો એ રાજ-આદેશ જેવો જ હોય છે.’


‘હં...’ બાપુજીની ચાલ હજીયે અડગ હતી. એમાં કોઈ ફરક નહોતો પડ્યો. હું પણ તેમની સાથે ચાલી રહ્યો હતો. મારા એ જવાબ પછી અમારી વચ્ચે વાતચીત રોકાઈ ગઈ હતી. લગભગ સાતથી આઠ મિનિટ ચાલ્યા પછી તેમણે અમારી વચ્ચેની ચુપકીદી તોડી, ‘તારી વાત સાચી હોય તો પણ મારે રાજ-આદેશ તો આપવો જ પડશે. એના વિના કોઈ છૂટકો નથી, કારણ કે મારે માત્ર તને એકને નહીં, પણ આખા ખાનદાનને ધ્યાનમાં રાખવાનું છે. ખાલી તારી કે તારા ભાઈઓની જ નહીં, ઘરમાં સાથે રહેતા ભત્રીજા અને ભત્રીજીઓની પણ જવાબદારી મારી છે... એટલે કદાચ તને મારો નિર્ણય નહીં ગમે, પણ મારે એ તને જણાવી દેવો પડશે એવું મને અત્યારે લાગી રહ્યું છે.’


‘મંજૂર છે બાપુજી...’ મેં નિખાલસતાપૂર્વક કહ્યું હતું, ‘તમે કદાચ એક જ શબ્દમાં મને નનૈયો ભણી દેશો તો પણ મને કોઈ વાંધો નથી, બાપુજી, સાચું કહું તો મને આ રીતે તમારી સાથે વાત કરવા મળી એમાં જ હું ખુશ છું. આજે મને પહેલી વાર એવું લાગી રહ્યું છે કે હું પુખ્ત થયો છું અને હવે તમે મને તમારો મિત્ર ગણીને વાત કરી રહ્યા છો...’


‘કાન્તિ, મૂળ વાત શરૂ કરતાં પહેલાં એક સુધારો તારી આ વાતમાં કરી લઉં...’ બાપુજીએ દૃઢતાપૂર્વક કહ્યું, ‘એક પિતા અને પુત્રના સંબંધો પિતા-પુત્રના સંબંધો જ રહેવા દેવા જોઈએ, કારણ કે પુત્રને બહાર મિત્રો મળી શકે છે, પણ બહારની કોઈ વ્યક્તિ પાસે પિતાતુલ્ય સંબંધોની અપેક્ષા રાખવી એ વધુ પડતું છે...’


‘સાચી વાત... અને મને તમારી આ વાત સ્વીકાર્ય છે.’


‘હં... ઘર નજીક આવે છે એટલે મૂળ વાત પણ ફટાફટ કહી દઉં...’ બાપુજી અમારા ઘરની ગલીમાં દાખલ થયા એટલે તેમણે વધુ શબ્દો ર્ચોયા વિના જ સીધો ધડાકો કરી દીધો, ‘તારે જવું હોય તો તને જવા મળશે, પણ એના માટે મારી શરત છે. એ શરતનું પાલન થશે તો જ તને મુંબઈ જઈને ખેલ કરવા મળશે.’


મોટો વિરોધ કે દેકારો થયા વિના જ બાપુજીએ હા પાડી દીધી એ મારા માટે ખરેખર મોટી વાત હતી, પણ બાપુજીના શબ્દોનું પૃથક્કરણ કરવામાં આવે તો એમાં આંટીઘૂંટી હતી. આ આંટીઘૂંટી ઉકલેવાની એ સમયે તો માનસિકતા નહોતી, કારણ કે હા સાંભળ્યા પછીનો રાજીપો જ એવો હતો કે બાપુજીની દરેક શરત માન્ય રાખી લેવામાં આવે.


‘મને તમારી શરત મંજૂર છે. બોલો...’


‘મારી પહેલી શરત છે કે તારે થોડી શરતોનું પાલન કરવું પડશે.’


હાથપગે સાંકળ બાંધીને એને તાળું મારી દેવાનું. પછી લોખંડની પેટીમાં પુરાઈ જવાનું અને એ પેટીને પણ તાળું મારી દેવાનું અને એ પછી પેટી અને બધી ચાવીઓને દરિયામાં નાખી દેવાની. આ બધું કર્યા પછી ‘ગીલીગીલી છ’ૂ કરીને પાછું બહાર આવી જવાનું. હુડિની જે પ્રકારના ખેલ કરતો એ જ પ્રકારનો ખેલ મારા બાપુજી ગિરધરલાલ વોરાએ મારી સામે રજૂ કર્યો હતો.


‘મારી પહેલી શરત એ છે કે તારે મારી થોડી શરતોનું પાલન કરવું પડશે.’ હું મારા આ વિચારોમાંથી બહાર આવું અને બાપુજીને જવાબ આપું એ પહેલાં તો ઘરનો દરવાજો આવી ગયો એટલે બાપુજીએ અધ્યાયની સમાપ્તિ કરી, ‘એ શરતો કઈ છે એની ચર્ચા કાલે દુકાને કરીશું...’

Comments (0)Add Comment

Write comment
quote
bold
italicize
underline
strike
url
image
quote
quote
smile
wink
laugh
grin
angry
sad
shocked
cool
tongue
kiss
cry
smaller | bigger

security code
Write the displayed characters


busy
This website uses cookie or similar technologies, to enhance your browsing experience and provide personalised recommendations. By continuing to use our website, you agree to our Privacy Policy and Cookie Policy. OK