કથા-સપ્તાહ : ગત - અનાગત - (એક એવો દેશ -2)

‘આજથી આશરે ૩૮-૪૦ વરસ અગાઉની વાત...’


અન્ય ભાગ વાંચો

1  |  2  |  3  |


અમૂલખભાઈએ કથા માંડી. ‘છપ્પનિયા દુકાળ વિશે કદાચ તમે સાંભળ્યું હોય... મેઘરાજ રૂઠ્યા હતા, ગુજરાતની લીલુડી ધરતી વેરાન થઈ પડી હતી... એ સમયગાળો અમારા કબીલા માટે પણ કપરો નીવડ્યો. પાણીનાં વલખાં હતાં, પશુધન મરી રહ્યું હતું...’

લાખનસિંહ-દામિની સમક્ષ ન જોયેલાં દૃશ્યો ઊઘડતાં ગયાં.

‘દુનિયાથી તદ્દન સંપર્કહીન પ્રજામાં એટલી સૂઝ તો ત્યારે પણ હતી કે અહીં પાણી ન હોય તો પાણી મળે એવા પ્રદેશમાં જઈને વસવું જોઈએ... ધરા પર ક્યાંક તો અમૃતઝરો હશે! એ અરસામાં ઘણા કુટુંબ-કબીલો છોડીને નીકળી પડ્યા એમાં એક કુટુંબ અમારું, બીજું મારા બાળસખા અખિલનું.’ અમૂલખભાઈએ કથન સાંધ્યું, ‘ત્યારે મારી ઉંમર હશે પાંચ-સાત વરસની... તોય યાદ એટલા માટે છે કેમ કે કબીલાનાં ૫૦-૬૦ ઝૂંપડાંની દુનિયામાંથી અમે સાવ નવતર પ્રદેશમાં કદમ મૂક્યો હતો... અહીં ભકછક કરતી રેલવે હતી, પોમપોમ કરતી મોટરકા૨ હતી અને બોલી તો જાણે કેવી! અમારો મુખિયા સાચું કહેતો હતો - જરૂર આ એ જ રાક્ષસની માયાજાળ છે જે અમને ખાઈ જવાનો! અમે બાળકો વડીલની ઓથમાં લપાઈ જતાં. કદી સિંહ રસ્તામાં મળે તો ન ડરનારાં અમે બચ્ચાં સાઇકલની ટ્રિન-ટ્રિનથી ભડકી જતાં.’

ઓહ!

‘લોકો અમને તાકતા, હસતા ને આગળ વધી જતા. સંક્રાન્તિનો એ સમયગાળો પણ વીત્યો. ધીરે-ધીરે અમે સિવિલાઇઝ્ડ થવા માંડ્યા. ભાષા આવડતી થઈ, વહેવારની રસમો શીખ્યો.... અહીં ગુરુકુળ નહોતું, શાળા હતી. જૂનાગઢ શહેરમાં અમારું ઝૂંપડું હતું. હું અખિલ સાથે નિશાળે જતો... જ્ઞાન સાંપડતું ગયું એમ અમારા દૃષ્ટિકોણ ઘડાવા લાગ્યા.. મને થતું કે આપણે કબીલામાં રહીને વિકાસ રૂંધી નાખ્યો ને આ દુનિયા જુઓ, કંઈકેટલી આગળ વધી ગઈ!’

સામે અખિલ નારાજગી જતાવતો : કબીલામાં મોકળાશ હતી, અહીંની હવામાં ગૂંગળામણ છે. માણસ માણસને મારી નાખે એવું અધમ કૃત્ય જ્યાં થાય એ પ્રગતિ કેવી? આના કરતાં આપણો કબીલો હજાર દરજ્જે બહેતર!

‘દૃષ્ટિભેદ છતાં અમારી મૈત્રી અતૂટ રહી. જોકે બાર વરસની ઉંમરે અખિલે તેનાં માબાપ ગુમાવ્યા પછી તેનું મન ઊઠી ગયું અને તે કબીલામાં પાછો વળ્યો...’

અખિલનું પાછા ફરવું કબીલા માટે ચમત્કારરૂપ હતું. કબીલો છોડી જનારને રાક્ષસ ખાઈ જાય એવું માનનારાઓ માટે અખિલ દૈવી શક્તિના સાક્ષાત્કાર સમો નીવડ્યો. ઇંગ્લિશ, હિન્દી, ગુજરાતી ભણનારો અખિલ એકમાત્ર એવી વ્યãકત હતી જેણે બહારની દુનિયા જોઈ હતી, રાક્ષસ જેવું કંઈ નથી એવું તે સમજતો હતો... પરંતુ એ વિશ્વને તેણે કબીલામાં પ્રવેશવા દેવું નહોતું. નહીંતર કબીલામાં ને બીજી દુનિયામાં અંતર શું રહે? એમ તેણે કબીલાવાસીઓની અમુક કુટેવ કહો કે કુરિવાજોમાં બદલાવ પણ આણવા માંડ્યો. માંદગીમાં ભૂવા પાસે જવા કરતાં ઓસડિયાં બહેતર રહે એવી સમજ કેળવી. ઓછા પાણીથી વધુ પાક લેવાની પદ્ધતિ વિકસાવી. વય વધવા સાથે તેનું ખુદનું વ્યક્તિત્વ નિખરવા માંડ્યું. નર્વિાહકાર્ય સિવાયનો મોટા ભાગનો સમય તે સાધનામાં ગાળતો. કબીલાનાં પોતાનાં દેવ-દેવી હતાં, પુરાણ હતું, વેદોની ઉપાસના થતી. એમાં અખિલનો જોટો નહોતો. કબીલાવાસી તેને આચાર્યજી કહેતા થયા. શ્રમયોગી તો અહીં સૌ હતા, અખિલના ચહેરા પર જુદું જ તેજ વર્તાતું.

‘અને એ માત્ર કબીલાવાસીઓને જ નહીં, મને પણ.’ અમૂલખભાઈ કહે છે, ‘વરસે એક વાર અમે મળીએ. મોટા ભાગે ફાગણમાં. મિત્રતાનું બંધન અમને ખેંચતું. બે-ચાર દિવસના સહેવાસમાં કંઈકેટલું જ્ઞાન અમે ઉલેચી નાખીએ...’

બહારની દુનિયા સાથે તાલમેલમાં રહેવાની અગત્ય અખિલને સમજાતી. પ્રાચીન ગ્રંથોના અભ્યાસમાં આધુનિક વિજ્ઞાનની મેળવણી કબીલાને અંધશ્રદ્ધામાંથી બહાર કાઢવા જરૂરી લાગતી અને છતાં આનું અતિક્રમણ તેણે કબીલામાં થવા દેવું નહોતું, કેમ કે તે ભવિષ્ય ભાખી શકતો - ટેક્નૉલૉજીની આ હરણફાળ એક દહાડો વસુંધરાનો વિનાશ નોતરશે ત્યારે એ જ પ્રજા બચશે જે પોતાના મૂળ સાથે જોડાયેલી હશે અને એમાંથી નવસર્જનનો નવો વાયરો ફૂંકાશે...

‘અખિલની વાણી મુગ્ધ કરી જતી. છતાં હું હજી પણ તેની સાથે કબીલામાં પાછા ફરવાનું ટાળતો...’

અમૂલખ પાસે પોતાનાં કારણો હતાં. કબીલા બહારની દુનિયામાં તેણે ઘણી વિષમતા જોઈ, અનુભવી. નીતિમત્તાના આગ્રહીઓએ આદશોર્ની જાળવણી માટે ઝઝૂમવું પડશે એની એંધાણી તેને વર્તાતી, એમાં યથાશક્તિ ફાળો આપવાની લગની તેને શહેરમાં રહેવા પ્રેરતી.

બે મિત્રોના દૃષ્ટિકોણ ભલે જુદા હોય, મૂલ્યનિષ્ઠા સમાન હતી!

‘છતાં મારી સરખામણીએ અખિલની આભા નિરાળી લાગતી. તે જુદી જ કક્ષામાં પહોંચી ચૂક્યો હતો. ગ્રહ-નક્ષત્રનું તેનું ગણિત નોખું હતું. માણસની કુંડળી જોવાની તેને જરૂર ન પડતી. ચહેરો જોઈને તે ભવિષ્ય કહી દેતો. અલબત્ત, અખિલ પોતે કોઈ દાવા નથી કરતો. બસ, અગમસ્ફુરણા થાય છે ને એ સાચી પડે એ વિધાતાની મહેર હશે, વિશેષ કંઈ નહીં - આવું કહેનાર, માનનાર અખિલ માટે હું એટલું કહીશ કે માણસ એના પ્યૉરેસ્ટ ફૉર્મમાં શ્વસતો થાય ત્યારે ગેબી શક્તિઓ આપોઆપ તેના તાબામાં રહેતી હશે.’

થોડું રોકાઈને અમૂલખે કડી સાંધી, ‘પછી આવ્યો લગ્નનો તબક્કો. કબીલામાં અગાઉ બાળલગ્નનો કુરિવાજ હતો એમાં બદલાવ લાવીને આચાર્યએ સોળની વયમર્યાદા નક્કી ઠેરવી છે. એ હિસાબે આચાર્યનાં લગ્ન થયાં સાવિત્રી સાથે.’

વૈદિક પાઠશાળાની વિદુષી સાવિત્રી ઉચ્ચ આદશોર્માં માનનારી. અખિલ સાથે તે જ શોભે.

‘હું તો ત્યારે હજી ઇન્ટરમાં. મેં લગ્નની વધાઈ આપી ત્યારે તે બોલી ગયેલો : બેમાંથી ત્રણ થતાં અમને વરસો લાગવાનાં...’

‘હવે અમારી વાત.’ મેઘનાબહેન પ્રવેશ્યાં. ચાના પ્યાલા ધરી કથન સાંધ્યું, ‘આજથી વીસેક વર્ષ અગાઉ અમે સોશ્યલ ફંક્શનમાં ભેગાં થયાં. હું પણ જૂનાગઢની છું. ત્યારે અમૂલખ તાજાતાજા વકીલ બનેલા ને હું નવીસવી ગાયનેક...’

પહેલી મુલાકાતમાં બે હૈયાંએ આદશોર્નું ખેંચાણ અનુભવ્યું. બહુ ઝડપથી વાત લગ્ન સુધી પહોંચી. દરમ્યાન કબીલા વિશે જાણીને મેઘના અવાક બનેલી. નિયત અવધિ માટે મિત્રને મળવા આવતા આચાર્યને જોઈ-મળીને દિગ્મૂઢ થવાયું. સહજભાવે તેણે ચરણસ્પર્શ કર્યા.

‘સુખી રહો...’ આચાર્યજીએ માથે હાથ મૂકતાં મેઘનાએ ઊંચું જોઈને નજરો મેળવી, ‘મને તો અખંડ સૌભાગ્યવતી અને અષ્ટ પુત્રવતી ભવના આર્શીવાદ જોઈશે.’

સાંભળીને દાઝ્યા હોય એમ અખિલે હાથ સેરવી લીધો. મેઘનાને ભેદ લાગ્યો. તેણે આગ્રહ કરતાં સત્યને વરેલા અખિલે કહેવું પડ્યું, ‘તારા નસીબમાં સંતાનસુખ નથી. તું ક્યારેય મા નહીં બને.’

ભૂતકાળનાં સંભારણાંનો થાક લાગતો હોય એમ મેઘનાબહેન હાંફી ગયાં, ‘સાંભળીને હેબતાઈ જવાયું. પછી મારો ગુસ્સો ફાટ્યો : હું આટલું ભણેલી, ડૉક્ટર થયેલી ન જાણું કે મારામાં એવી કોઈ ખામી જ નથી જે મને મા બનતાં રોકી શકે! મેં તો તમને મુઠ્ઠીઊંચેરા માન્યા હતા, તમે તો લેભાગુ જોષી જેવા નીકળ્યા! તમારા મિત્ર મને પરણે એનો વાંધો હોય તો સ્પષ્ટ કહોને, આમ મારી કૂખનો ભોગ શું કામ લો છો?’ અત્યારે પણ એ શબ્દે આગ ઓકતાં હોય એવાં રાતાચોળ થઈ ગયાં મેઘનાબહેન.

‘પણ પછી...’ તપ્ત ધરા પર વરસાદનાં છાંટણાં પડે એમ મેઘનાબહેનના ચહેરા પર કુમાશ અંકાઈ, આંખો ભાવથી છલકાઈ ઊઠી, ‘પણ પછી આચાર્યજીના ચહેરા પર નજર પડી ને તેમનાં નેત્રોમાંથી ટપકતી કરુણાએ હું વિવશ થઈ ઊઠી. દયાના સાગર સમા પુરુષ માટે આ હું શું કહી બેઠી! ક્ષમા પ્રાર્થીને તેમનાં ચરણોમાં ઢળી, ‘તમે દુ:ખ કહ્યું, એનું મારણ પણ આપે જ ચીંધવું રહ્યું!’

સ્વર સંયત કરીને મેઘનાબહેને કડી સાંધી, ‘ત્યારે એ દેવપુરુષે કહેલા શબ્દો હું આજેય વિસરી નથી : વિધાતા તને માતૃત્વ ભલે ન આપે, પણ અનેક માતાના ખોળામાં બાળકને રમતું મૂકવાનું માધ્યમ તને બનાવી એ સુખ ઓછું છે?’ મેઘનાબહેન ભીનું મલક્યાં, ‘અને જુઓ, આજેય અમને સુખની અછત વર્તાતી નથી!’

લાખનસિંહ-દામિની સ્તબ્ધ હતાં.

‘અખિલના વિધાનથી મારે પાછીપાની કરવાની રહેતી નહોતી... પ્યારમાં પીછેહઠ ન હોય, હોય તો એ પ્યાર નહીં!’ અમૂલખરાયે સમાપન આદર્યું, ‘જોકે વિધાઉટ એની મેડિકલ રીઝન અમારે ત્યાં કિલકારી ન ગૂંજી એને અમે એ દૃષ્ટિથી જોતા કે એ હિસાબે આગાહી કરનાર પુરુષ કેવો સિદ્ધિવાન ગણાય!’

‘અમારે તેમને મળવું છે...’

લાખન-દામિની સાથે જ બોલ્યાં અને એ સતનો ટકોરો હોય એમ ઝાંપો ખખડ્યો.

‘અ...ખિ...લ...’ અમૂલખ દોડી ગયા. મેઘના પણ દોડી. લાખન-દામિની ઊભાં થઈને આગંતુકને જોઈ રહ્યાં.

પહોળાં-ઊંચાં કદકાઠી, સોહામણા લંબગોળ મુખમાં છલકતી વિદ્વત્તા, કપાળે ચંદનનો ચાંલ્લો, કરુણા છલકાવતી આંખો કેવી પારદર્શક છે! ખભા સુધી પહોંચતા ખુલ્લા કેશ, ખભે ઝોળી, ગળામાં રુદ્રાક્ષની માળા, ભગવા પોશાકમાં સાધુની ઓળખ આપતા તે ખરેખર તો દેવપુરુષ જેવા જણાય છે! આ પુરુષ આ જગતનો હોઈ જ ન શકે.

‘આચાર્યજી...’ લાખન તેમને નતમસ્તક થયો, દામિની વંદી રહી, ‘મારા માથે હાથ મૂકી અમારા આવનાર સંતાનને આર્શીવાદ આપો.’

બેઉને નિહાળતા આચાર્યજીનાં નેત્રોમાં પળ પૂરતી વિહ્વળતા ઝળકી, પછી ઘેઘૂર કંઠે બોલ્યા, ‘ચિંતા ન કર, દીકરો બાપ કરતાં સવાયો પુરવાર થશે.’ માતાના માથે મૂકેલા તેમના હાથનો સ્પર્શ અનુભવતો હોય એમ બચ્ચાએ ફડફડાટથી પ્રતિસાદ પાઠવ્યો.

‘આચાર્યજી...’ આવો ફડફડાટ મેં કદી અનુભવ્યો નથી.’ દામિની ચકિત હતી.

‘કેમ ન હોય. તમારો અંશ મારો સવાયો લાડકવાયો નીવડવાનો.’

સાંભળીને બાકીના ચારેય ઝળહળી ઊઠ્યા.

€ € €

‘મારું અહીં આવવું, લાખન-દામિનીનું ત્યારે મોજૂદ હોવું કેવળ જોગાનુજોગ નથી, ભાવિનો સંકેત છે.’

રાત્રિના સૂનકારમાં બે મિત્રો - મેઘનાબહેન પરસાળમા બેઠાં છે. લાખન-દામિની થોડી વાર પહેલાં જ નીકળ્યાં.

‘જાણું છું અખિલ. કબીલા બાબતનો પ્રચાર તને પસંદ નથી, લાખન-દામિનીને જણાવવાની પૂવર્તૈંયારી નહોતી, અનાયાસ કહેવાતું ગયું.’

‘તેં સાચા પાત્રને કહ્યું અમૂલખ, મને વાંધો એનો નથી... કબીલો ક્યાં સુધી છૂપો રહી શકશે કહી નથી શકતો. ક્યારેક થાય છે કે ટેક્નૉલૉજીની હરણફાળ દુનિયામાં કંઈ જ છાનું નહીં રહેવા દે. જંગલો કપાતાં જાય છે. માનવવસ્તીનું પ્રચંડ દબાણ છે. કબીલાની હદ સંકોચાઈ રહી છે. ક્યારેક તો એના પ્રગટ થવાની ક્ષણના મારે સાક્ષી બનવું રહ્યું.’

મિત્રની કન્સર્ન જજને સ્પર્શી ગઈ, ‘તું તો ભવિષ્ય જોઈ શકે છે અખિલ...’

‘ભવિષ્ય જોવું એટલે શું અમૂલખ?’ પૂછીને તેમણે જ જવાબ વાળ્યો, ‘મારા માટે ભાવિ જોવું મતલબ કશીક

ગમતી-અણગમતી અગમ સ્ફુરણા થવી. એના અર્થઘટનમાં શક્ય છે હું ખોટો પણ પડું...’

તેમના કથનમાં લાચારી પ્રવર્તતી હતી. અતિ જ્ઞાનનો પણ બોજ વર્તાતો હશે? કે પછી ભાભીની ચિંતા મિત્રને વ્યંગ્ર બનાવે છે?

આમ તો હોળીની રૂબરૂ મુલાકાત સિવાય વરસભરમાં મળવાનું બનતું નહીં. એ અરસામાં પોતે જૂનાગઢ ઘરે પહોંચી જતા એટલે અખિલે લાંબો પ્રવાસ ખેડવાનો બનતો નહીં.

કબીલાની હદની બહાર નાનકડી દેરી છે. એના પથ્થર નીચે આચાર્યજી પોતાની ઝોળી દબાવી રાખતા. કબીલાનો પહેરવેશ ત્યાં ઉતારી, ભગવાં ધારણ કરી તેઓ એકથી બીજી સંસ્કૃતિમાં આવાગમન કરતા. ચારેક દિવસની તેમની ગેરહાજરીમાં કબીલાનો મુખત્યાર ગુરુમાના ફાળે રહેતો. કબીલો ભલે માને કે આચાર્ય દેવ-દેવીની મુલાકાતે જાય છે, ગુરુમા સત્ય જાણતાં. તે પોતે કદી કબીલાની બહાર નીકળ્યાં નથી, અમારા માટે પ્રવેશ નિધેષ છે એટલે આજ સુધી રૂબરૂ થયાં નથી. પત્નીની ગર્ભાવસ્થાના દુખાવાથી ચિંતિત થયેલા અખિલે અધવચાળ આવવું પડ્યું. ‘દેવીના આર્શીવાદ લેવા’ના બહાને તે જૂનાગઢના ઘરે પહોંચ્યો. પેરન્ટ્્સ રહ્યા નથી. ત્યાંના હાઉસકીપર પાસે મારો નંબર મેળવીને જાણ કરી : સાવિત્રીના કેસ બાબત ભાભીસાહેબાની સલાહ લેવી છે... તમે બેઉ દોડીને ન આવો, તેં કહ્યું એમ હું જ ફ્લાઇટ પકડીને આહવા પહોંચું છું.

એ હિસાબે આગમનના પ્રયોજન જેવી વિગતો લાખન-દામિનીની હાજરીમાં જ ચર્ચાઈ ચૂકેલી. મેઘનાએ આપેલી ટિપ્સ-દવાથી જરૂર ફેર વર્તાવાનો... તો પછી અખિલને કયો પહેલુ ઉદાસ બનાવી રહ્યો છે?

‘આયુષ્ય!’ આચાર્યજીનો શબ્દ જાણે ગોફણમાંથી છૂટ્યો, ‘કદાચ તમારા ધ્યાનબહાર રહ્યું. દામિનીના સંતાન બાબત મેં કહ્યું’તું કે તેનો દીકરો મારો પણ એટલો જ લાડકો રહેવાનો.’ આચાર્યજી ફિક્કું મલક્યા. ‘દૂર બેઠે ઓછો સ્નેહ પાંગરી શકવાનો?’

મતલબ?

‘મતલબ એ કે લાખનસિંહ-દામિનીના માથે મોત ભમે છે. ક્યારે કેમ શું થશે એની મને ખબર નથી, પણ દામિનીના શિરે હાથ મૂકતાં જ મારો ગર્ભસ્થ શિશુ સાથે જાણે નાતો બંધાતો મેં અનુભવ્યો. ઈશ્વર કરે મારી આગાહી ખોટી પડે, પણ સચ ઠરે તો તેમની નિશાનીને મારા સુધી જરૂર પહોંચાડજો... અમૂલખ એટલા પૂરતી તમને કબીલામાં આવવાની પણ છૂટ.’

સાંભળનારા સ્તબ્ધ હતા.

‘સાંજે આપણી પેલા સિનેસ્ટાર હરણના શિકાર બાબત ચર્ચા થઈ. ડરું છું અમૂલખ, પૃથ્વી પર પાપ વધી રહ્યાં છે. એની જ્વાળા મારા કબીલાને સ્પર્શે નહીં તો ઘણું!’

કોઈ કંઈ બોલી ન શક્યું, પણ મૂકપણે તેમનું મન આ જ પ્રાર્થના દહોરાવી રહ્યું હતું!

(ક્રમશ:)

Comments (0)Add Comment

Write comment
quote
bold
italicize
underline
strike
url
image
quote
quote
smile
wink
laugh
grin
angry
sad
shocked
cool
tongue
kiss
cry
smaller | bigger

security code
Write the displayed characters


busy
This website uses cookie or similar technologies, to enhance your browsing experience and provide personalised recommendations. By continuing to use our website, you agree to our Privacy Policy and Cookie Policy. OK