ખબર નહીં કેમ પણ કેટલાક લોકો શાસકોને સમર્પિત થઈ જતા હોય છે અથવા શાસકોની નજરમાં એવી કોઈક ચીજ હોય છે જે અંગત મદદનીશ તરીકે સમર્પિત હાથને શોધી લેતી હોય છે. આર. કે. ધવન આવા એક માણસ હતા

૧૯૬૨ની વાત છે.

dhawan

કારણ-તારણ - રમેશ ઓઝા

ખબર નહીં કેમ પણ કેટલાક લોકો શાસકોને સમર્પિત થઈ જતા હોય છે અથવા શાસકોની નજરમાં એવી કોઈક ચીજ હોય છે જે અંગત મદદનીશ તરીકે સમર્પિત હાથને શોધી લેતી હોય છે. તેઓ એટલા સમર્પિત હોય છે કે પોતાના નેતાનાં તમામ રહસ્યો લઈને ચિતામાં રાખ થઈ જતા હોય છે. રાખ માત્ર નશ્વર દેહ નથી થતો, કેટલાંક રહસ્યો પણ થતાં હોય છે. સોમવારે દિલ્હીમાં અવસાન પામેલા રાજિન્દર કુમાર ધવન આવો એક હાથ હતો. ૧૯૭૦ અને ૧૯૮૦ના દાયકામાં આર. કે ધવનના ઉલ્લેખ વિના દેશનાં અખબારો નીકળતાં નહોતાં. આર. કે. ધવન એ યુગના ભારતના અત્યંત શક્તિશાળીઓમાંના એક હતા, કારણ કે તેઓ ઇન્દિરા ગાંધીના બાવીસ વરસ સુધી અંગત સચિવ હતા.

૧૯૬૨ની વાત છે. એ સમયે વડા પ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુ વિદેશખાતું પણ સંભાળતા હતા. વિદેશ મંત્રાલયમાં યશપાલ કપૂર નામના એક સ્ટેનોગ્રાફર અને ટાઇપિસ્ટ હતા. વડા પ્રધાન નોટ લેવા માટે કપૂરને તેમના સત્તાવાર નિવાસસ્થાન તીન મૂર્તિ ભવન ખાતે અવારનવાર બોલાવતા હતા જ્યાં ઇન્દિરા ગાંધી સાથે તેમનો ભેટો થયો. ઇન્દિરા ગાંધીને કોઈ મદદનીશની જરૂર હતી અને યશપાલ કપૂરે પોતાના ભત્રીજા રાજિન્દરને ઇન્દિરા ગાંધીના મદદનીશ તરીકે નોકરીએ લગાડી દીધા. એ દિવસથી લઈને ઇન્દિરા ગાંધીની હત્યા થઈ ત્યાં સુધી આર. કે. ધવન ઇન્દિરા ગાંધીથી ઓઝલ થયા નહોતા કે તેમની નજરમાંથી ઊતર્યા નહોતા. આર. કે. ધવન આગલી રાતે ગમે ત્યારે ઘરે ગયા હોય, સવારે આઠ વાગ્યે ઇન્દિરા ગાંધીના ઘરે હાજર હોય. આવવાનું પોતાના નિશ્ચિત સમયે અને જવાનું ઇન્દિરા ગાંધી કહે ત્યારે. બીજી તેમની ખૂબી એ હતી કે કામ કહ્યું નથી કે થયું નથી.

નિયમિત અને કામઢા માણસો તો ઘણા હોય, પરંતુ એની સાથે કુનેહ ધરાવનારા ભાગ્યે જ હોય. ગજબની કુનેહ હતી એ માણસમાં. ઇન્દિરા ગાંધીની આંખને વાંચી શકે અને અડધા વેણને સમજી શકે. સંબંધિત માણસને એ જ મેસેજ જાય જે ઇન્દિરા ગાંધી ઇચ્છતાં હોય. આને કારણે માત્ર ઇન્દિરા ગાંધીનું કામ આસન નહોતું થયું, આર. કે. ધવનનું વજન પણ વધ્યું હતું. સત્તાના ગલિયારામાં એમ કહેવાતું હતું કે આર. કે. ધવન ઇન્દિરા ગાંધીના આંખ-કાન બન્ને છે. સ્વાભાવિકપણે તેમની પ્રામાણિકતા વિશે ચિત્રવિચિત્ર વાતો થતી હતી, પરંતુ આર. કે. ધવન કે ઇન્દિરા ગાંધી એનાથી વિચલિત નહોતાં થયાં. વડા પ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધી માટે તેઓ એટલા સમર્પિત હતા કે લગ્ન કરવાનું પણ ભૂલી ગયા હતા. છેક બુઢાપામાં ૭૪ વરસની ઉંમરે તેમણે ૨૦૧૨માં લગ્ન કર્યાં હતાં.

આર. કે. ધવને કૉન્ગ્રેસનું વિભાજન થતાં જોયું છે. કૉન્ગ્રેસના વૃદ્ધ પણ વિરાટ નેતાઓની સાથે સિંહણની જેમ ઇન્દિરા ગાંધીને લડતાં જોયાં છે. ઇન્દિરા ગાંધીની કિચન કૅબિનેટ કઈ રીતે કામ કરતી હતી અને કોણ ઉલ્લુ સીધા કરતા હતા એની તેમને જાણ હતી. શિખાઉ વડા પ્રધાન ફરતે સુરક્ષાકવચ કે લાઇફ જૅકેટનું કામ આર. કે. ધવન નામનો ત્રીસ વરસનો છોકરો કરતો હતો. બંગલા દેશનું યુદ્ધ અને યુદ્ધ પહેલાં વિશ્વદેશોમાં ભારતની તરફેણમાં સહાનુભૂતિ પેદા કરનારાં અને છેવટે મહાસત્તાઓને ચીત કરનારાં ઇન્દિરા ગાંધીને તેમણે જોયાં હતાં. નવનિર્માણ આંદોલન, બિહાર આંદોલન, વિરોધ પક્ષોની હતાશા અને આક્રમકતા, ઇમર્જન્સી, ૧૯૭૭માં ઇન્દિરા ગાંધીનો પરાજય, શાહ કમિશન, ઇન્દિરા ગાંધીની ધરપકડ, બેલચીની દલિત હત્યાકાંડની ઘટનાનો ઉપયોગ કરીને ઇન્દિરા ગાંધીનું બાઉન્સબૅક અર્થાત પાછા સત્તામાં આવવું, પંજાબ અને આસામ અંદોલન, ઑપરેશન બ્લુસ્ટાર, સંજય ગાંધીનું મૃત્યુ અને ઇન્દિરા ગાંધીનું અદ્ભુત ધૈર્ય, સોનિયા ગાંધી-મેનકા ગાંધીના દેરાણી-જેઠાણીના સંબંધો અને ઝઘડાઓ, મેનકાનો વિદ્રોહ અને ઘરમાંથી કાઢી મૂકવાની ઘટના, દુશ્મનો દ્વારા કરવામાં આવતો મેનકા ગાંધીનો રાજકીય ઉપયોગ, રાજીવ ગાંધીનો ઉદય અને ઇન્દિરા ગાંધીની હત્યા એમ આર. કે. ધવન ઘણી બધી ઘટનાઓના સાક્ષી હતા.

સૌથી તાજુબ કરનારી વાત મને હંમેશાં એ લાગી છે કે આર. કે. ધવને ઇન્દિરા ગાંધીની ઑફિસમાં જગ્યા બનાવી ત્યારે ઇન્દિરા ગાંધીની નજીકમાં દિગ્ગજો હતા અને ધવન તેમની ત્રીસીમાં હતા અને અલ્પશિક્ષિત પણ હતા. નામ આપવાં હોય તો ટી. એન. કૌલ, પી. એન. ધર, એલ. કે. જહા, ઇન્દ્ર કુમાર ગુલઝાર, રાજા દિનેશસિંહ, રમેશ અને રાજ થાપર, મોહન કુમારમંગલમ વગેરે. આવા ધુરંધરોની વચ્ચે આર. કે. ધવને ટાઇપિસ્ટમાંથી મોસ્ટ ટ્રસ્ટેડની જગ્યા બનાવી હતી. બાવીસ વરસમાં ક્યારેય ઇન્દિરા ગાંધીએ ધવનની વફાદારી વિશે શંકા કરી હોય એવું જાણમાં નથી.

૧૯૮૪માં ઇન્દિરા ગાંધીની હત્યા થઈ એ ક્ષણ સુધી આર. કે. ધવન પડછાયાની માફક ઇન્દિરા ગાંધીની સાથે હતા. તેમણે પોતાની સગી આંખે હત્યા થતાં જોઈ હતી અને તેઓ જ ઇન્દિરા ગાંધીને હૉસ્પિટલમાં લઈ ગયા હતા. ઇન્દિરા ગાંધીના અવસાન પછી રાજીવ ગાંધી વડા પ્રધાન બન્યા અને આર. કે. ધવનના પતનની શરૂઆત થઈ. કોઈકે રાજીવ ગાંધીના કાન ભંર્ભેયા હતા કે ધવને બેવફાઈ કરી છે. ધવનને વડા પ્રધાનના નિવાસસ્થાનમાંથી તગેડી મૂકવામાં આવ્યા હતા અને ઇન્દિરા ગાંધીની હત્યાની તપાસ કરનારા ઠક્કરપંચે ધવન તરફ શંકાની સોય પણ તાકી હતી. આર. કે. ધવન માટે એ તેમના જીવનના સૌથી વસમા દિવસો હતા. ધવન એ કસોટીમાંથી પાર ઊતર્યા હતા અને રાજીવ ગાંધીએ આર. કે. ધવનને પાછા બોલાવ્યા હતા. રાષ્ટ્રપતિ ગ્યાની ઝૈલ સિંહ અને વડા પ્રધાન રાજીવ ગાંધી વચ્ચે અણબનાવ થયો હતો અને રાષ્ટ્રપતિ આડા ફાટ્યા હતા. એ સમયે આર. કે. ધવને રાષ્ટ્રપતિ અને વડા પ્રધાન વચ્ચે મધ્યસ્થીનું કામ કર્યું હતું. એ પછી તો સોનિયા ગાંધીએ તેમને રાજ્યસભાના સભ્ય પણ બનાવ્યા હતા અને કૉન્ગ્રેસની કારોબારીમાં સભ્યપદ પણ આપ્યું હતું.

આર. કે. ધવને જ્યારે સંસ્મરણો લખવાની જાહેરાત કરી ત્યારે મનમાં એક વિચાર આવ્યો હતો કે કદાચ ઘણુંબધું જાણવા મળશે અને એ પછી તરત જ બીજો વિચાર આવ્યો હતો કે આ ધવન છે, મરે પણ બોલે નહીં. તેમનાં સંસ્મરણોમાં એ જ વાત કહેવાઈ છે જેની જગતને જાણ છે. મને નવી વાત એ જાણવા મળી કે ઇમર્જન્સી લાદવાની યોજના અલાહાબાદની વડી અદાલતનો ચુકાદો આવ્યો એના ચાર મહિના પહેલાં ઘડવામાં આવી હતી. ઇન્દિરા ગાંધીને અને કાયદાપ્રધાન એચ. આર. ગોખલેને ચાર મહિના પહેલાંથી ખબર હતી કે ચુકાદો ઇન્દિરા ગાંધીની વિરુદ્ધ જવાનો છે એટલે પશ્ચિમ બંગાળના એ સમયના મુખ્ય પ્રધાન સિદ્ધાર્થ શંકર રાયે બંધારણમાં ઉપલબ્ધ ઇમર્જન્સીનો વિકલ્પ આપ્યો હતો.

અંગત સચિવને રહસ્યમંત્રી તરીકે પણ ઓળખાવવામાં આવે છે એની પાછળ કારણ છે. પ્રતાપી માણસોને ભરોસાપાત્ર ખભા મળી જતા હોય છે. આ પણ એક રહસ્ય છે.

Comments (0)Add Comment

Write comment
quote
bold
italicize
underline
strike
url
image
quote
quote
smile
wink
laugh
grin
angry
sad
shocked
cool
tongue
kiss
cry
smaller | bigger

security code
Write the displayed characters


busy
This website uses cookie or similar technologies, to enhance your browsing experience and provide personalised recommendations. By continuing to use our website, you agree to our Privacy Policy and Cookie Policy. OK