ગધેડાને કહીએ કે સાવ માણસ જેવો છે તો એને કેવું લાગે?

તે તો સાવ ગધેડો છે એવું આપણે કોઈ માણસ વિશે કહીએ ત્યારે ગધેડાને તો પૂછો કે માણસને પોતાના જેવો કહેવાની વાતથી એ સહમત છે? શા માટે માત્ર ગધેડો? શિયાળ, વાંદરા, કૂતરા વગેરેને પણ પૂછો

donkey

સોશ્યલ સાયન્સ - જયેશ ચિતલિયા

તે તો સાવ ગધેડો છે, ગધેડાની જેમ આખો દિવસ ઢસરડા કર્યા કરે છે; ગધેડા, તને કોઈ અક્કલ છે કે નહીં! આવાં વિધાનો આપણે ચોક્કસ માણસો માટે બોલતા કે સાંભળતા હોઈએ છીએ. સદ્નસીબે ગધેડાને આ વાતની ખબર હોતી નથી અને વધુ સારા નસીબે એ બિચારો આપણી વાત સમજી શકતો નથી. જોકે આમ કરીને કે કોઈ માણસને આમ કહીને આપણે પેલા માણસ સાથે તો ખબર નથી પરંતુ ગધેડા સાથે તો અન્યાય કરીએ જ છીએ. આપણા સજીવન સમાજમાં ગધેડો એક એવું પ્રાણી છે જે હાર્ડ-વર્કર છે. છેલ્લાં પાંચ હજાર વરસથી એ મહેનત કરી રહ્યો છે. એ અહિંસક પણ ખરો. હા, એને સતાવો તો લાત મારે ખરો! બાકી કેવાં-કેવાં સ્થળોએ એ આપણા બોજ ઊંચકીને ચાલે છે અને આપણી આર્મીને પણ ગધેડા બહુ કામ આવે છે. આટલું બધું કામ તો માણસો પણ નહીં કરતા હોય. તો પછી માણસને કઈ રીતે આપણે ગધેડો કહી શકીએ કે કહેવું જોઈએ? આપણને કોણે કહી દીધું કે માણસમાં અક્કલ નથી એટલે તે ગધેડો કહેવાય? અર્થાત્ ગધેડામાં અક્કલ કે સમજ નથી એ આપણે ક્યાંથી જાણી લીધું? શું પુરાવા છે આપણી પાસે એના? આખો દિવસ સખત કામ-મજૂરી કરતો હોવા છતાં એ અક્કલ વિનાનો - સમજ વિનાનો? તો પછી આખો દિવસ કામ કરતા માણસો પણ ગધેડા જ કહેવાવા જોઈએ. એમાં મોટાં પદો પર બિરાજમાન લોકો, કંપનીઓના ટોચના અધિકારીઓ, કૉર્પોરેટ વિશ્વમાં સૉફિસ્ટિકેટેડ મજૂરી કરતા અસંખ્ય લોકો પણ ગધેડા જ કહેવાય.

વાસ્તવમાં આપણે સમજ્યા વિના કહેવતોને આગળ ચલાવતા રહીએ છીએ. સમય સાથે કહેવત અને એના અર્થ પણ બદલાય છે. આપણે હવે ગધેડાને કહેવું પડે કે શું માણસની જેમ આખો દિવસ કામ કર્યા કરે છે, માથે ટેન્શનનો બોજ લઈને ફર્યા કરે છે, માલિકની ગુલામી કર્યા કરે છે, માલિકથી માલિક બદલ્યા કરે છે, પૈસા મળે એટલે દિવસ-રાત જોયા વિના નીચી મૂંડીએ કામ કર્યા કરે છે?

ખરેખર તો ગધેડાને આપણે અન્યાય કરતા રહીએ છીએ. ગધેડો મૂક મજૂર છે, સાચો અને પ્રામાણિક જીવ છે. એને પણ લાગણી અને સંવેદનાનાં ઇમોશન્સ હોય છે. આપણે માત્ર એને મજૂર અને વૈતરું કરનાર મૂરખ માન્યો. બાકી વિદેશોમાં એને લોકો પાળે છે, વહાલ કરે છે. શું કોઈ મૂંગું પ્રાણી ચૂપચાપ કામ કર્યા કરે તેથી એ ગધેડો બની જાય? કોઈ માણસ ભોળો અથવા ઓછો ચાલાક હોય, સરળ અને આજ્ઞાંકિત હોય તેથી ગધેડો કહેવાય?

જરા વિચારો તો ખરા. માણસ આજ્ઞાંકિત ન હોય તો શું થાય? માણસ મહેનત ન કરતો હોય તો શું થાય? માણસ પોતાના માલિકને વફાદાર ન હોય તો શું થાય? આપણે સમાજમાં જોઈએ જ છીએ કે જ્યારે આમ નથી હોતું ત્યારે સમાજને કેટલું અને કેવું નુકસાન થાય છે. ગધેડો તો મહેનતનું પ્રતીક છે. ગધેડામાં બુદ્ધિ કે અક્કલ નથી એવું માની લેવું આપણી અક્કલ વિનાની વાત છે. એની કામ કરવાની શિસ્તને આપણે બિરદાવીએ નહીં તો કંઈ નહીં, કમસે કમ એની અવહેલના કે ઉપેક્ષા યા અપમાન તો ન જ થવું જોઈએ.

ગધેડાની જેમ આપણે આપણા માટે મજૂરી કરતા બળદ માટે પણ આવા જ શબ્દપ્રયોગ કરીએ છીએ. તે તો સાવ બળદ જેવો છે, ઘાંચીના બળદની જેમ ગોળ-ગોળ ફર્યા કરે છે, તે તો બુદ્ધિનો બળદિયો છે. બળદની મહેનત, સાતત્યપૂર્ણ ગોળ-ગોળ ફરવાની શિસ્ત, એને કારણે મળતું તેલ વગેરે ભૂલી જઈને આપણે બસ તેને બળદ કહીને નીચે ઉતારી પાડીએ છીએ.

આવું જ કંઈક આપણે શિયાળ સાથે કરીએ છીએ. માણસને શિયાળ જેવો ચાલાક કહીને આપણે શિયાળને શું કહેવા માગીએ છીએ? શિયાળ ચાલાક હોય તો એમાં ખોટું શું છે? માણસ ક્યાં ઓછો ચાલાક છે. અરે, માણસો તો શિયાળ કરતાં કંઈક અનેકગણા ચાલાક અને ખતરનાક પણ હોય છે.

આપણે માણસને સૌથી ખરાબ કહીએ ત્યારે તેના માટે કૂતરો શબ્દ વાપરીએ છીએ. શું માણસ કૂતરા જેવો છે કે પછી કૂતરો માણસ જેવો છે? આમ તો કૂતરાને વફાદાર પ્રાણી માનવામાં આવે છે અને મોટા ભાગે એ હોય પણ છે. એટલે સૌથી વધુ પાળતુ પ્રાણીમાં કૂતરા વધુ હોય છે. કૂતરાને ખબર પણ નથી હોતી કે માણસને એના સંબોધન સાથે બોલાવાય છે ત્યારે માણસ કૂતરાને કેટલી હદ સુધી ધુતકારે છે.

માણસને આપણે વાંદરા જેવો પણ કહીએ છીએ ત્યારે વાંદરાને પણ અન્યાય થાય છે. એક તો કહેવાય છે કે માણસ વાંદરામાંથી વિકસિત થઈને માણસ બન્યો હોય તો એ તેનું શારીરિક સ્વરૂપ છે. બાકી વાંદરાની જેમ ગુલાંટ મારવાનું કામ માણસો પોતે જ વધુ કરે છે. ગુલાંટ વાંદરાની પ્રકૃતિ છે, જ્યારે માણસ તો એની વિરુદ્ધ જઈને ગમે ત્યારે અને ગમે તેની સામે ગુલાંટ મારતો રહે છે.

માણસ કાચિંડાને પણ બદનામ કરતાં કહે છે કે તેનો ભરોસો ન કરાય, તે તો રંગ બદલીને છેતરતો રહે છે. જોકે માણસનું પોતાનું શું? કાચિંડો તો પોતાની ભૂખ માટે શિકારને પકડવા આમ કરતો હોય છે, જ્યારે માણસની ભૂખ તો ક્યારેય પૂરી થતી નથી એટલું જ નહીં, માણસની ભૂખ પણ કેટલીયે પ્રકારની હોય છે. કાચિંડો રંગ બદલે છે એ તો જાહેર છે અને દેખાય પણ છે, જ્યારે માણસ તો પોતાનું રંગ બદલવાનું કામ ચૂપચાપ કોઈને ખબર કે સમજ ન પડે એમ કરી નાખીને છેતરી જાય છે.

માણસની ભીતર તો બધાં જ પ્રાણી

માણસને આવીબધી ઉપમાઓ આપણે પ્રાણીના નામે આપીએ છીએ, પરંતુ કોઈ પણ પ્રાણીને આપણે કહીએ છીએ ખરા કે એ માણસ જેવો છે? કારણ કે માણસની ખામીઓ, બૂરાઈઓ, દુગુર્ણોછ એટલાં બધાં હોય છે કે એ કોઈ એક પ્રાણીમાં રહી કે આવી જ ન શકે. માત્ર માણસ પોતે જ એવું પ્રાણી છે જે વિવિધ બૂરાઈઓ (અચ્છાઈઓ પણ) પોતાની ભીતર સમાવી શકે છે. માણસે પોતે શું બનવું છે, કેવા અને કોના જેવાં કામ કરવાં છે, કેવું દેખાવું છે વગેરે પોતે નક્કી કરવાનું હોય છે. બધા માણસો બૂરા જ છે કે બધી રીતે જ બૂરા છે એવું કહેવાનો આશય નથી કે એમ કહેવું પણ ઉચિત નથી. માણસની ભીતર ઘણી સંભાવના હોય છે. તે રામ બની શકે, તે રાવણ પણ બની શકે. તેને શું બનવું છે એ પોતે નક્કી કરી શકે. બોલો, હવે કહેશો કોઈને કે તું ગધેડો છે?

Comments (0)Add Comment

Write comment
quote
bold
italicize
underline
strike
url
image
quote
quote
smile
wink
laugh
grin
angry
sad
shocked
cool
tongue
kiss
cry
smaller | bigger

security code
Write the displayed characters


busy