વર્ષ ૨૦૧૭માં રોજગારી જ ભારત સરકારનો અગ્રક્રમ હોવો જોઈએ

વડા પ્રધાને ૫૦ દિવસના અંતે કરેલું રાષ્ટ્રજોગ સંબોધન પ્રજાને ડીમૉનેટાઇઝેશનનું પગલું જરૂરી હોવાની ખાતરી કરાવવાને બદલે નાણાપ્રધાનના અંદાજપત્રની સ્ક્રિપ્ટ જેવું રહ્યું. લોકોની યાતનાઓનો અંત આવે અને સરકાર પરનો ભરોસો બની રહે એ માટે મોદી સરકારની એકમાત્ર પ્રાયોરિટી હોવી જોઈએ જોબ ક્રીએશન. પ્રજા માટે અચ્છ દિનનો એ એકમાત્ર રામબાણ ઉપાય છે. સરકારની ખરી કસોટીના દિવસો હવે શરૂ થાય છે

job


અર્થતંત્રના આટાપાટા - જિતેન્દ્ર સંઘવી

સમયના પ્રવાહમાં સરી ગયેલા ૨૦૧૬ના વર્ષની આગવી ઓળખ એક જ શબ્દમાં આપવી હોય તો એને રાષ્ટ્રવાદના ઉદયના વર્ષ તરીકે ઓળખાવી શકાય. વિશ્વ ન માની શકાય એટલી ઝડપે બદલાઈ રહ્યું છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધોનાં સમીકરણ બદલાઈ રહ્યાં છે. દુનિયાની ગ્લોબલ વિલેજ તરીકે અપાતી ઓળખ કેટલા અંશે વાજબી ગણાય એવો પ્રશ્ન ઉદ્ભવે છે. બ્રેક્ઝિટે બ્રિટનના રાષ્ટ્રવાદનો અને ડોનલ્ડ ટ્રમ્પના વિજયે અમેરિકાના રાષ્ટ્રવાદનો પરિચય કરાવ્યો. બ્રેક્ઝિટ અને ડોનલ્ડ ટ્રમ્પનો વિજય એ ૨૦૧૬ની ભૂકંપ જેવી રાજકીય ઘટનાઓ ગણાય, પણ એની આર્થિક અસરો ૨૦૧૭માં વર્તાવાની શરૂ થશે. બ્રેક્ઝિટ બ્રિટનની યુરોપિયન યુનિયનમાંથી બહાર નીકળવાની બે વર્ષ લાંબી પ્રક્રિયા શરૂ થાય અને ટ્રમ્પ તેમની અમેરિકા ફર્સ્ટની નીતિનો અમલ કરે એટલે ૨૦૧૭માં ગ્લોબલાઇઝેશનનો મૃત્યુઘંટ વાગવાની શરૂઆત થઈ ગણાય. યુરોપિયન યુનિયનના બીજા દેશો લાઇનમાં ઊભા જ છે.

જે ગ્લોબલાઇઝેશનાં ગુણગાન ગાતાં દુનિયા થાકતી નહોતી એ નજરમાંથી ઊતરી જવાનું કારણ શું? એનાથી નાના માણસોને ફાયદો નથી થયો એમ નહીં, છેલ્લાં ૩૦ વર્ષમાં વિશ્વની વસ્તી વધી હોવા છતાં વિશ્વભરમાં ગરીબોની સંખ્યામાં ૧૦૦ કરોડ જેટલો ઘટાડો થયો છે. આનો ફાયદો ભારત, ચીન, વિયેટનામ, થાઇલૅન્ડ, મલેશિયા, સાઉથ કોરિયા અને મેક્સિકો તથા અન્ય દેશોને પણ થયો છે. વિકસિત દેશોમાં એનો ફાયદો બધી આવકવાળા વર્ગને થયો છે, કારણકે એ દેશોમાં દરેક ચીજવસ્તુઓ અને ફોનથી લઈને રમકડાં સુધી બધું સસ્તું છે.

પશ્ચિમમાં ગ્લોબલાઇઝેશનના વિરોધનું સૌથી મોટું કારણ એને લીધે રોજગારીમાં થયેલા ઘટાડાને ગણી શકાય. પશ્ચિમના દેશોની જૉબ્સ પૂર્વ અને દક્ષિણના દેશોમાં ગઈ છે, પણ જેટલો ખતરો પશ્ચિમમાં નોકરીની તકોને ચાઇના કે મેક્સિકોનો છે એનાથી વધુ ટેક્નૉલૉજિકલ ઇનોવેશનનો અને રોબોનો છે. પરિણામે અમેરિકામાં મૅન્યુફૅક્ચરિંગ જૉબ્સ ઘટી છે, મૅન્યુફૅક્ચરિંગ આઉટપુટ નહીં. ચોથી ઔદ્યોગિક ક્રાન્તિને કારણે ઉદ્યોગોની વ્યાખ્યા બદલાઈ ગઈ છે કે નવા ઉદ્યોગો અસ્તિત્વમાં આવ્યા છે. એમાં આર્ટિફિશ્યલ ઇન્ટેલિજન્સ, રોબોટિક્સ, ઇન્ટરનેટ ઑફ થિંગ્સ, સેલ્ફ-ડ્રાઇવિંગ વેહિક્લ્સ, ૩D પ્રિન્ટિંગ, નૅનો ટેક્નૉલૉજી, બાયો-ટેક્નૉલૉજી અને કૉન્ટમ કમ્યુટિંગનો સમાવેશ થાય છે. આપણું ફોકસ ટેક્નૉલૉજિકલ ફેરફારને એવી રીતે મૅનેજ કરવાનું હોવું જોઈએ જેથી એનો ફાયદો પ્રજાના વિશાળ વર્ગને થાય. આ કામ આસાન નથી તો અશક્ય પણ નથી. ટૅરિફ કે ટ્રેડ-વૉરથી બહુ ફાયદો નહીં થાય.

ભારત અને ચીનમાં ગ્લોબલાઇઝેશનને કારણે આવકની અસમાનતા વધી છે. એ લાખો લોકો માટે મૅન્યુફૅક્ચરિંગ ક્ષેત્રે અને સૉફટવેર ડેવલપમેન્ટમાં સર્વિસ ક્ષેત્રે ઊભી થયેલી નવી તકોને કારણે. એને કારણે કાર્યકુશળ અને ભણેલા લોકો માટે અનેક તકો ઊભી થઈ, પણ બાકીની મોટા ભાગની પ્રજા માટે એમ ન થતાં તેમની સ્થિતિમાં ખાસ ફેર ન પડ્યો. બુદ્ધિશાળી વર્ગે કાયદા પણ પોતાની રાજકીય વગનો ઉપયોગ કરીને પોતાની તરફેણના બનાવ્યા. અસમાનતા દૂર કરવાના પ્રયત્નને બદલે રાજકારણ જે રીતે ચાલે છે એની પદ્ધતિમાં બદલાવ લાવવાની જરૂર છે.

વિશ્વમાં કે ભારત જેવા વિકસતા દેશોમાં એક વર્ગ એવો છે જેની પાસે કોઈ લૉબીમાં પાવર નથી. એ વર્ગે સૌથી વધુ સહન કરવાનું આવે છે. એ આર્થિક આયોજનમાં કેન્દ્રમાં જ નથી. વગદાર વર્ગ પોતાની તરફેણના કાયદાઓના ફેરફાર કરાવી લે છે. દાખલા તરીકે બૅન્કિંગ અને ફાઇનૅન્શિયલ ક્ષેત્રે કાયદાઓ હળવા કરાવ્યા પછી બૅન્કો નિષ્ફળ જાય ત્યારે એને પાટે ચડાવવાની કિંમત સરકારી તિજોરીમાંથી કે કરદાતાના રૂપિયામાંથી ચૂકવાય છે જેનો ફાયદો સાધનસંપન્ન વ્યક્તિઓને કે ઉદ્યોગોને જ થાય છે. આ જ સિદ્ધાંત પૈસાપાત્ર સુખી ખેડૂતો, રિયલ એસ્ટેટના માંધાતાઓ કે તગડી ફાર્મા કંપનીઓને લાગુ પડે છે.

ટેક્નૉલૉજી અને ઇનોવેશન્સને કારણ જે લોકો રોજગારી ગુમાવે છે એ સિવાય વધતી જતી વસ્તીને માટે પણ ગ્લોબલ અર્થતંત્રમાં રોજગારીની કરોડો તકો ઊભી કરવી પડશે. વિશ્વની વસ્તી આજે ૭.૪ અબજમાંથી વધીને ૨૦૫૦માં ૯.૭ અબજ જેટલી થશે જે રોજગારીની તકો સિવાય ગંભીર સમસ્યા ઊભી કરી શકે. ભારત માટે પણ આ વાત એટલી જ સાચી છે.

 વિશ્વને આજે આઠ વર્ષ પછી પણ લેહમૅન બ્રધર્સના ૨૦૦૮ના આંચકાની કે એ પછી આવેલી નાણાકીય કે આર્થિક કટોકટીની કળ વળી નથી. ઔદ્યોગિક વિશ્વમાં આર્થિક વિકાસ એની ક્ષમતાથી ખૂબ નીચો છે. વિશ્વની કેન્દ્રવર્તી બૅન્કો ડિફ્લેશન દૂર કરવા મથી રહી છે. વિશ્વના આર્થિક વિકાસનો દર વધારવાનો મોટો પડકાર પણ રાજકર્તાઓ કે નેતાઓ સામે છે. વિકાસનો ઓછો કે ધીમો દર અને એ પણ આવકની વધતી અસમાનતા વચ્ચે એટલે કચડાયેલા વર્ગ માટે નીચું જીવનધોરણ. વિકાસનો દર પાંચ ટકા હોય તો દેશની રાષ્ટ્રીય આવક બમણી થતાં ૧૪ વર્ષ લાગે. જ્યારે આ દર ઘટીને ત્રણ ટકા થાય તો આ આવક બમણી થતાં ૨૪થી ૨૫ વર્ષ લાગે.

ગ્લોબલાઇઝેશને જીવનધોરણ સુધાર્યું છે, પણ જે રીતે આવક અને સંપત્તિની અસમાનતા વધી છે અને એક છેવાડાના વર્ગને ભાગે એનો કોઈ ફાયદો ન હોવાથી વિશ્વમાં ઍન્ટિ-ગ્લોબલાઇઝેશનનું મોજું ફરી વળ્યું છે. અર્થતંત્રમાંની માળખાકીય ખામીઓ દૂર ન કરાય અને આર્થિક પ્રોત્સાહનોનું સામાજિક સુખાકારી સાથે બૅલૅન્સિગ ન કરાય તો આ વિરોધ ૨૦૧૭માં વધતો જશે. ગ્લોબલાઇઝેશને વિશ્વને નાનું, પણ જટિલ બનાવી દીધું છે અને લોકોનો કાયમી ઇન્સ્ટિટ્યુશન્સમાંનો વિશ્વાસ તૂટ્યો છે. નેતાઓએ એ વિશ્વાસ ઇન્સ્ટિટ્યુશન્સનાં માળખાં ઊભાં કરીને પુન: સ્થાપિત કરવાનો છે. ડોનલ્ડ ટ્રમ્પ અમેરિકાના સ્થાનિક નીચલા વર્ગને એ વિશ્વાસ અને એ ભરોસો આપીને ચૂંટાયા છે. અમેરિકા ફ્સ્ર્ટ એ તેમનું ચૂંટણીપ્રચારનું મુખ્ય સ્લોગન રહ્યું છે.

ટેક્નૉલૉજિક્લ ઇનોવેશન જરૂરી અને ઇચ્છનીય પણ ખરું, પરંતુ એને લીધે કામદારોની આવક પણ તેમને કામધંધામાંથી હટાવી શકે એવો મશીન ધરાવતો વર્ગ ખાઈ જાય એ દેશ કઈ રીતે આગળ વધે? મૅન્યુફૅક્ચરિંગ ક્ષેત્ર સંકોચાતું નથી, પણ મૅન્યુફૅક્ચરિંગ ક્ષેત્રની રોજગારીની તકો ઘટે છે એ મોટો પ્રશ્ન છે.

આર્થિક વિકાસને પુનર્જીવિત કરવો હોય તો ફિસ્કલ પૉલિસી એમાં મોટો ભાગ ભજવી શકે. અમેરિકામાં ટ્રમ્પે આવી નીતિ અપનાવવાની વાત કરી છે. ટ્રમ્પે ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર (માળખાકીય સવલતો)નાં મૂડીરોકાણ વધારી નોકરીની તકો ઊભી કરવાનું અમેરિક્ન મતદાતાઓને વચન આપ્યું છે. ફિસ્કલ પૉલિસીનો મૉનિટરી પૉલિસીને ટેકો મળે એ આર્થિક વિકાસ ફરી શરૂ કરવા માટે અનિવાર્ય છે એવી ત્પ્જ્ની વાતથી વિશ્વના અનેક દેશોની કેન્દ્રવર્તી બૅન્કો રાહતનો દમ ખેંચશે. ૨૦૦૮ની ફાઇનૅન્શિયલ કટોકટી પછી આર્થિક વિકાસ પ્રસ્થાપિત કરવાનો ભાર આટલાં વર્ષો સુધી કેન્દ્રવર્તી બૅન્કોએ જ ઉપાડ્યો છે.

જે પરિબળોએ ૨૦૧૬ના રાજકીય બનાવોને બળ આપ્યું એ જ ૨૦૧૭માં મોટો પડકાર બની રહેશે. બીજા દેશમાં જઈને વસતા લોકો (Migrants) અને નિરાશ્રિતો પણ એ દેશોનું અર્થતંત્ર સુધારી શકે, પણ મોટા ભાગના આવા દેશોમાં લોકોનો સરકાર પરનો ભરોસો તૂટ્યો છે એટલે તેમના દ્વારા ઓપન ઇકૉનૉમી કે ગ્લોબલાઇઝેશનનો વિરોધ થાય છે, પણ આ વિરોધ વાસ્તવિકતામાં પરિણમે અને ગ્લોબલાઇઝેશન યુટર્ન લે તો એનાથી સૌથી વધુ નુકસાન છેવાડાના વર્ગને થશે. આજે આવકની અસમાનતા વધી છે, પણ આ વિરોધથી તો એ વર્ગની નાની આવક પર પણ મોટો ફટકો પડશે એટલે ઓપન ઇકૉનૉમીના ફાયદા જાળવી રાખીને આવકની અસમાનતા ઘટાડવાના પ્રશ્નને હાથ પર લેવાનો મોટો પડકાર રાજકર્તાઓ સામે છે. આવકની અસમાનતા તો રહેવાની જ, પણ એ જેટલે અંશે ઘટાડી શકાય એટલા પ્રમાણમાં આર્થિક વિકાસ તંદુરસ્ત બનશે અને લાંબા સમય માટે ટકી શકશે.

જે પ્રદેશો કે દેશોમાં ઑટોમેશન, ટેક્નૉલૉજિકલ ઇનોવેશન કે આઉટ સોર્સિંગ દ્વારા રોજગારીની તકો ઘટી છે ત્યાં સરકારોએ સ્કિલ ડેવલપમેન્ટ અને વોકેશનલ ટ્રેઇનિંગ પર ભાર મૂકવો પડશે. હેલ્થકૅર અને શિક્ષણ (સ્કિલ અને ટ્રેઇનિંગ) પર જાહેર ક્ષેત્રના મૂડીરોકાણ દ્વારા રોજગારી વધારી શકાય તેમ જ કારીગરોની ઉત્પાદકતા પણ. એ દ્વારા કારીગરોની જુદાં-જુદાં ક્ષેત્રોની અને જુદા-જુદા ભૌગોલિક પ્રદેશોની મૉબિલિટી (સ્થળાંતર) પણ વધી શકે. ભારત માટે પણ રોજગારીની નવી-નવી તકો ઊભી કરી બેકારી કે અર્ધબેકારીના પ્રશ્નને હલ કરવાની સૌથી મોટી સમસ્યા સરકાર સામે છે. ભારતે સીધા વિદેશી મૂડીરોકાણમાં ચીનને માત કર્યું એ જેટલું અગત્યનું છે એથી વધારે અગત્યનું એ દ્વારા ઉત્પાદક નોકરીની કેટલી નવી તકો સર્જી એ વધાર મહત્વનું છે.

ડીમૉનેટાઇઝેશન એ ૨૦૧૬નું ભારત સરકારે લીધેલું સૌથી મોટું ઐતિહાસિક પગલું છે. ૫૦ દિવસ પ્રજાએ અને ખાસ કરીને નીચલા મધ્યમ વર્ગે જે અનેક મુશ્કેલીઓનો હસતા મોઢે સામનો કર્યો છે એ અચ્છે દિનની આશામાં. એટલે સરકાર માટે લાંબા ગાળાના ગેઇનના, કાળાં નાણાં ને ભ્રષ્ટાચારનાબૂદીના અપાયેલા વચન માટે જરૂરી બોલ્ડ સ્ટેપ લેવાનું પણ અનિવાર્ય ગણાય અને તો જ પ્રજાનો વિશ્વાસ બની રહે.

અંદાજપત્ર માથે તોળાઈ રહ્યું છે. ઉત્તર પ્રદેશ, પંજાબ, ગુજરાત જેવાં મહત્વનાં રાજ્યોની વિધાનસભાઓની ચૂંટણીઓ ૨૦૧૭માં થવાની છે. વ્યાજના દર ઘટે એની અને સરકારના રાજકીય-ચૂંટણીલક્ષી સુધારા અને GSTનો અમલ પ્રજા માટે અચ્છે દિન લાવે છે કે નહીં એ તરફ માત્ર ભારતની પ્રજાની જ નહીં, સમસ્ત વિશ્વની નજર મંડાયેલી છે. એ સંદર્ભમાં અમેરિકાની આર્થિક નીતિના વ્યાજના દર સહિતના સંભવિત ફેરફારો, રશિયા-અમેરિકાના તંગ બનેલા સંબંધો, ચીન-અમેરિકાના સંબંધો, ભારતનો સામનો કરવા ચીન-પાકિસ્તાનના સુધરતા સંબંધો, સિરિયાનો ઊકળતો ચરુ એ બધા હેડ વિંડ (સામી દિશાના પવન)ની ભારતના અર્થતંત્ર પર ઊંડી અસર પડવાની.

વડા પ્રધાને ૫૦ દિવસના અંતે કરેલું રાષ્ટ્રજોગ સંબોધન પ્રજાને ડીમૉનેટાઇઝેશનનું પગલું જરૂરી હોવાની ખાતરી કરાવવાને બદલે નાણાપ્રધાનના અંદાજપત્રની સ્ક્રિપ્ટ જેવું રહ્યું. લોકોની યાતનાઓનો અંત આવે અને સરકાર પરનો ભરોસો બની રહે એ માટે મોદી સરકારની એક માત્ર પ્રાયોરિટી હોવી જોઈએ; જોબ ક્રીએશન, જૉબ ક્રીએશન અને જૉબ ક્રિએશન. પ્રજા માટે અચ્છ દિનનો એ એકમાત્ર રામબાણ ઉપાય છે. સરકારની ખરી કસોટીના દિવસો હવે શરૂ થાય છે.

(લેખક ઇન્ડિયન મર્ચન્ટ્સ ચેમ્બરના ભૂતપૂર્વ ડેપ્યુટી ડાયરેક્ટર જનરલ છે)

Comments (0)Add Comment

Write comment
quote
bold
italicize
underline
strike
url
image
quote
quote
smile
wink
laugh
grin
angry
sad
shocked
cool
tongue
kiss
cry
smaller | bigger

security code
Write the displayed characters


busy