ઓછા ખર્ચે અર્થપૂર્ણ ડાઇવર્સિફિકેશન કરવું હોય તો મ્યુચ્યુઅલ ફન્ડ સહી હૈ

મ્યુચ્યુઅલ ફન્ડના મહત્વપૂર્ણ લાભમાંથી એક લાભ એ છે કે એની સ્કીમ્સ દ્વારા રોકાણકાર ઓછા ખર્ચે ડાઇવર્સિફિકેશન કરી શકે છે : આ ડાઇવર્સિફિકેશન નાની-નાની રકમના રોકાણમાં પણ થઈ શકે છે

મ્યુચ્યુઅલ ફન્ડનો ફન્ડા - અમિત ત્રિવેદી

ડાઇવર્સિફિકેશન વિશેના રોકાણકારોના કેટલાક પ્રશ્નોનો મારો અભ્યાસ દર્શાવે છે કે પોતાને એનાથી કેટલો ફાયદો થાય છે એ જાણવાની રોકાણકારોને ઇંતેજારી હોય છે. વળી ડાઇવર્સિફિકેશનની કોઈ મર્યાદા છે કે નહીં એવો પણ તેમનો સવાલ હોય છે. આપણે એમાં આપણા તરફથી એક સવાલ ઉમેરીએ. શું દરેક રોકાણકારે ડાઇવર્સિફિકેશન કરવું જરૂરી છે? જો બધાએ એમ કરવું જરૂરી ન હોય તો વાસ્તવમાં કોણે એ કરવું જોઈએ?

ડાઇવર્સિફિકેશન એટલે કે રોકાણની વિવિધતા. અહીં વિવિધતા શબ્દ મહત્વનો છે. અલગ-અલગ ખાસિયતો ધરાવતા રોકાણના વિકલ્પોને અપનાવવામાં આવે ત્યારે એને ડાઇવર્સિફિકેશન થયું કહેવાય. ડાઇવર્સિફિકેશનની વાત આવે ત્યારે એક સુપ્રસિદ્ધ ઉક્તિ ટાંક્યા વગર વાત પૂરી થતી નથી. એ ઉક્તિ છે - ડોન્ટ પુટ ઑલ એગ્સ ઇન વન બાસ્કેટ અર્થાત્ બધાં ઈંડાં એક જ છાબલીમાં રાખવાં નહીં. જો એ છાબલી પડી જાય તો એકસાથે મૂકેલાં બધાં જ ઈંડાં તૂટી જાય. જો ઈંડાં અલગ-અલગ છાબલીમાં રાખ્યાં હોય તો બધાં તૂટી જવાનું જોખમ આપોઆપ ઘટી જાય.

આમ, રોકાણમાં અલગ-અલગ જોખમોની અસર ઘટાડવાના ઉદ્દેશથી ડાઇવર્સિફિકેશન કરવામાં આવે છે.

કેટલાંક ઉદાહરણો દ્વારા આ વાતને સમજીએ.

ધારો કે તમે કાચા માલની આયાત કરીને ફિનિશ્ડ માલનું ભારતમાં વેચાણ કરતી કોઈ કંપનીમાં રોકાણ કર્યું છે. એ જ વખતે તમે એ વસ્તુઓની નિકાસ કરીને ઉત્પાદક કંપની જેટલું જ વિદેશી ચલણ રળતી કંપનીમાં રોકાણ કર્યું છે. આમ, વિદેશી હૂંડિયામણના વિનિમય દરના ઉતાર-ચડાવને લીધે એક સ્થિતિમાં થનારી પ્રતિકૂળ અસરનો છેદ બીજી સ્થિતિમાં થનારી સાનુકૂળ અસરથી ઊડી જાય છે. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો એકમાં રોકાણનું મૂલ્ય ઘટે તો સામે બીજામાં રોકાણનું મૂલ્ય એટલા જ પ્રમાણમાં વધે અને છેવટે વસ્તુ ત્યાંની ત્યાં જ રહે. 

હવે ધારો કે તમે એક રોકાણ સિમેન્ટનું ઉત્પાદન કરતી કંપનીમાં અને બીજું રોકાણ બાયો-ટેક્નૉલૉજી કંપનીમાં કર્યું છે. બન્નેને અલગ-અલગ પ્રકારનાં જોખમો લાગુ પડે છે. આમ, એકમાં લાગુ પડતાં જોખમોની અસર બીજામાં ન થાય. આ રીતે બે અસંબંધિત બિઝનેસમાં ડાઇવર્સિફિકેશન થયું કહેવાય.

આ તો થઈ ફક્ત બે કંપનીઓની વાત. જો તમે અનેક પ્રકારની અલગ-અલગ ઉદ્યોગની કંપનીઓમાં રોકાણ કર્યું હોય તો પોર્ટફોલિયોને લગતું જોખમ એકંદરે ઘણું ઘટી જાય છે.

ડાઇવર્સિફિકેશનના ફાયદા તો છે જ, પરંતુ એને અમુક મર્યાદાઓ પણ નડે છે. જે રીતે રોકાણનું મૂલ્ય ધરખમ પ્રમાણમાં ઘટતું અટકે છે એ જ રીતે મૂલ્યમાં જોરદાર વધારો આવવાની શક્યતા પણ ઓછી હોય છે. આ વાતને સિમેન્ટ અને બાયોટેક કંપનીમાં કરાયેલા રોકાણ દ્વારા સમજીએ.

ધારો કે બાયોટેક કંપનીની કોઈ નવી પ્રોડક્ટ નિષ્ફળ જાય તો એના સ્ટૉકનું મૂલ્ય ઘટી જાય, પણ સિમેન્ટ કંપનીના સ્ટૉક પર એની કોઈ અસર ન થાય. આમ, એ વખતે તમારું રોકાણ ફક્ત એક કંપનીમાં ઘટે છે અને બીજામાં ઘટતું નથી. પરિણામે, રોકાણ પૂરેપૂરું ધોવાઈ જતું નથી.

હવે ધારો કે બાયોટેક કંપનીની પ્રોડક્ટ ઘણી સફળ નીવડે છે અને એને લીધે સ્ટૉકનો ભાવ વધી જાય છે. એ વખતે સિમેન્ટ કંપનીના સ્ટૉકનો ભાવ વધતો નથી. આવા સમયે તમને કદાચ એમ લાગે કે જો બધા પૈસા બાયોટેક કંપનીમાં રોક્યા હોત તો ઘણો જ ફાયદો થયો હોત. આ ઉદાહરણ પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે ડાઇવર્સિફાઇડ પોર્ટફોલિયોમાં મૂલ્ય ઘટે ત્યારે પૂરેપૂરું ધોવાણ થતું નથી અને મૂલ્ય વધે ત્યારે ફાયદો મર્યાદિત રહે છે.

અમુક રોકાણકારો ડાઇવર્સિફિકેશનના લાભમાં માને છે અને અમુક માનતા નથી. આથી આપણે અગાઉ વાત કરી એ સવાલ પર આવી ગયા. ડાઇવર્સિફિકેશન કોના માટે જરૂરી છે અને કોના માટે નથી આનો જવાબ આપતી વખતે બીજી ઉક્તિની મદદ લેવાય છે. તમારાં બધાં ઈંડાં એક જ છાબલીમાં મૂકો અને એ છાબલીનું પૂરેપૂરું જતન કરો. અગાઉ કહેલી ઉક્તિ કરતાં સાવ અલગ વાત અહીં રજૂ કરવામાં આવી છે. આમાં મુખ્ય મુદ્દો છાબલીનું જતન કરવાનો છે.

રોકાણનો સવાલ હોય ત્યાં તમામ જોખમો અને તકો જોઈ શકવાની ક્ષમતા માણસમાં હોવી જોઈએ. એ ક્ષમતાની સાથે-સાથે એનો અમલ કરવા માટેનો સમય પણ આવશ્યક છે. જો એ બધું જ તમારી પાસે હોય તો કદાચ તમારે ડાઇવર્સિફિકેશનની જરૂર નથી. એ સિવાય બધાને ડાઇવર્સિફિકેશન જરૂરી છે.

મ્યુચ્યુઅલ ફન્ડમાં આપોઆપ ડાઇવર્સિફિકેશન થઈ જાય છે, કારણ કે કોઈ એક કંપનીના સ્ટૉક કે ડિબેન્ચરમાં મહત્તમ કેટલું રોકાણ કરી શકાય એને લગતી માર્ગદર્શિકા સેબીએ ઘડેલી છે (જોકે સેક્ટર ફન્ડ્સમાં આ નિયમ લાગુ થતો નથી).

ઉક્ત ચર્ચાના અંતે એટલું જ કહેવાનું કે ઓછા ખર્ચે અર્થપૂર્ણ ડાઇવર્સિફિકેશન કરવું હોય તો મ્યુચ્યુઅલ ફન્ડ સહી હૈ.

(લેખક કર્મયોગ નૉલેજ ઍકૅડેમીના સ્થાપક છે. તેમણે અહીં પોતાનાં અંગત મંતવ્યો રજૂ કર્યાં છે.)

Comments (0)Add Comment

Write comment
quote
bold
italicize
underline
strike
url
image
quote
quote
smile
wink
laugh
grin
angry
sad
shocked
cool
tongue
kiss
cry
smaller | bigger

security code
Write the displayed characters


busy
This website uses cookie or similar technologies, to enhance your browsing experience and provide personalised recommendations. By continuing to use our website, you agree to our Privacy Policy and Cookie Policy. OK